Nguyên tắc phẫu thuật lác và các tiến bộ mới trong điều trị nhược thị ở trẻ em và người trưởng thành

Bs Ngô Hữu Thế
9.11.26
Last Updated

Tại hội thảo nhãn khoa AIOC 2026 (phiên báo cáo GP77) về chủ đề Lác và Nhược thị (Strabismus and Amblyopia), các chuyên gia đã trình bày toàn diện về cơ học phẫu thuật cơ vận nhãn, giới hạn an toàn trong lùi rút cơ, phẫu thuật cơ chéo dưới và các phương pháp điều trị nhược thị hiện đại.

Nguyên tắc sinh cơ học và chẩn đoán trong phẫu thuật lác

Phẫu thuật lác (strabismus surgery) bản chất là can thiệp vào sinh cơ học của hệ thống cơ vận nhãn chứ không đơn thuần là thay đổi vị trí nhãn cầu. Bằng cách can thiệp phẫu thuật, phẫu thuật viên thay đổi lực co, cánh tay đòn, cung tiếp xúc (arc of contact) và mô-men xoay (rotational torque) của các cơ ngoại nhãn. Mục tiêu cốt lõi của điều trị là tái lập cân bằng sinh học: chỉnh sửa lệch trục nhãn cầu, bảo tốn thị giác hai mắt và duy trì vận động nhãn cầu toàn diện mà không gây ra lác bất đồng hướng (incomitance).

Chẩn đoán chính xác là bước quan trọng nhất quyết định thành công của ca mổ. Bất kỳ phẫu thuật viên phân khúc trước nào cũng có thể thực hiện kỹ thuật mổ lác, nhưng việc xác định đúng cơ cần can thiệp và liều lượng phẫu thuật đòi hỏi đánh giá lâm sàng tỉ mỉ. Bác sĩ cần phân biệt rõ giữa lác đồng hướng và bất đồng hướng, lác hạn chế và lác liệt, lệch trục nguyên phát và thứ phát. Đặc biệt, chỉ số tỷ lệ AC/A (AC/A ratio) là yếu tố cực kỳ quan trọng nhưng thường bị bỏ sót trên lâm sàng, dễ dẫn đến những kết quả bất ngờ ngoài mong muốn sau mổ. Chỉ định phẫu thuật lác bao gồm: chỉ định chức năng (khôi phục thị giác hai mắt), chỉ định thẩm mỹ và điều chỉnh tư thế đầu bất thường.

Chuẩn bị phẫu thuật, gây mê và kỹ thuật phẫu thuật cơ bản

Trang thiết bị dụng cụ cho phẫu thuật lác tương đối cơ bản, một bộ dụng cụ phẫu thuật đục thủy tinh thể ngoài bao (SICS) tiêu chuẩn hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu, chỉ cần bổ sung bộ móc giữ cơ (muscle hooks) và thước đo (calipers) chất lượng tốt. Về vô cảm, gây mê toàn thân được chỉ định cho trẻ em, trong khi vô cảm hậu nhãn cầu hoặc quanh nhãn cầu áp dụng cho bệnh nhân người lớn hợp tác tốt. Phẫu thuật viên và ekip mê phải luôn cảnh giác với phản xạ mắt - tim (oculocardiac reflex), vốn dĩ hay kích hoạt do lực kéo căng các cơ, đặc biệt là cơ trực trong; luôn cần có bác sĩ gây mê túc trực sẵn sàng cho các tình huống cấp cứu.

Chỉ khâu thường dùng là chỉ tự tiêu Vicryl 6-0, trong một số tình huống đặc biệt có thể dùng chỉ không tiêu 5-0. Độ sâu đi kim vào củng mạc chuẩn xác là khoảng 2 mm. Nếu đi kim quá sâu có thể gây thủng củng mạc đi vào võng mạc - dịch kính; ngược lại nếu đi kim quá nông có thể dẫn đến biến chứng tụt cơ hoặc tuột mối khâu. Về đường mổ kết mạc, đường mổ vùng rìa (limbal incision) bộc lộ tốt và dễ thực hiện cho người mới bắt đầu, trong khi đường mổ vòm mi (fornix incision) mang lại tính thẩm mỹ cao hơn cho bệnh nhân.

Các phẫu thuật cơ bản: Lùi cơ, rút cơ, gấp cơ và chuyển vị cơ

Các kỹ thuật phẫu thuật lõi được chia thành làm yếu cơ, làm mạnh cơ và chuyển vị hướng tác động của cơ. Phẫu thuật lùi cơ (recession) là kỹ thuật làm yếu cơ phổ biến nhất, giúp chuyển điểm bám của cơ về phía sau, qua đó làm giảm cánh tay đòn, giảm mô-men xoay và thay đổi cung tiếp xúc của cơ với nhãn cầu. Kỹ thuật rút ngắn cơ (resection) cắt bỏ một phần cơ để gia tăng căng cơ và mô-men xoay. Kỹ thuật gấp cơ (plication) là giải pháp làm mạnh cơ bảo tồn mạch máu (vessel sparing surgery), không cần cắt đứt điểm bám cơ, giúp bảo tồn các động mạch mi trước và giảm nguy cơ thiếu máu phân khúc trước (anterior segment ischemia). Phẫu thuật gấp cơ có tính sinh lý cao và có thể hoàn tác trong 7-10 ngày đầu nếu phát hiện quá chỉnh.

Giới hạn lùi cơ an toàn là 6,5 mm đối với cơ trực trong và 9 mm đối với cơ trực ngoài (tính từ điểm bám nguyên thủy). Can thiệp vượt quá giới hạn này sẽ gây hạn chế vận nhãn nghiêm trọng và song thị ở các hướng nhìn tận cùng. Đối với lác liệt (ví dụ liệt cơ trực ngoài), kỹ thuật chuyển vị cơ (transposition) được áp dụng để thay đổi hướng tác động của cơ trực trên và cơ trực dưới về phía cơ trực ngoài (như phương pháp Hummelheim, Jensen hoặc Nishida). Kỹ thuật Nishida hiện nay rất được ưu chuộng. Phẫu thuật viên nên tự xây dựng bảng liều lượng (nomogram) cá thể hóa dựa trên kỹ thuật và kết quả lâm sàng của chính mình thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào sách vở hay internet.

Can thiệp phẫu thuật cơ chéo dưới và thảo luận lâm sàng

Tăng hoạt cơ chéo dưới (inferior oblique overaction) thường đi kèm lác trong hoặc lác ngoài hình chữ V (V-pattern), liệt cơ chéo trên hoặc tăng hoạt nguyên phát. Các phẫu thuật trên cơ chéo dưới bao gồm: lùi cơ, đưa cơ ra trước (anterior positioning), chuyển vị mũi - trước (anteronasal transposition - ANT), cắt đoạn cơ vùng mũi (nasal myectomy), diệt thần kinh và cắt bỏ cơ. Trong phẫu thuật cắt đoạn cơ chéo dưới, sai sót thường gặp nhất là bộc lộ móc giữ cơ không hết tổ chức. Phẫu thuật viên bắt buộc phải thấy dải màu hồng của cơ và dấu hiệu tam giác trắng để đảm bảo đã móc trọn vẹn toàn bộ các sợi cơ; nếu bỏ sót sợi cơ, tình trạng tăng hoạt cơ chéo dưới sẽ tiếp tục tồn tại dai dẳng postop.

Do cơ chéo dưới giàu mạch máu, việc đốt đông sau cắt cơ là bắt buộc để tránh biến chứng tụ máu khối ố mắt (hematoma). Trong phần thảo luận giữa các chuyên gia, phẫu thuật lùi cơ chéo dưới định lượng (graded recession) ngày càng được ưu tiên hơn cắt đoạn cơ (myectomy) vì xác định được chính xác vị trí đính cơ mới. Khi bộc lộ cơ, việc cắt dây chằng hãm (check ligaments) giúp giải phóng cơ hoàn toàn để đạt độ lùi tối đa trong các trường hợp góc lác lớn, tuy nhiên bóc tách quá mức có thể làm gia tăng xơ hóa; bóc tách cùn (blunt dissection) bằng tăm bông hoặc kéo giúp hạn chế xơ hóa và thiếu máu nuôi dưỡng.

Chỉ số / Thông số phẫu thuậtKết quả theo tài liệu
Giới hạn lùi cơ trực trong an toàn6,5 mm tính từ điểm bám nguyên thủy
Giới hạn lùi cơ trực ngoài an toàn9 mm tính từ điểm bám nguyên thủy
Độ sâu đi kim củng mạc chuẩn2 mm (sâu gây thủng củng mạc, nông gây mất cơ)
Tỷ lệ nhược thị tồn dư sau 4 tháng bịt mắt> 85% bệnh nhân còn chênh lệch 2 hàng Snellen
Tỷ lệ tuân thủ bịt mắt ở trẻ trên 5 tuổiDưới 50%
Tỷ lệ đáp ứng điều trị bịt mắt ở người lớnDưới 50%
Tỷ lệ tái phát nhược thị sau ngừng bịt mắt24% (1/4 số ca); 8-10% giảm 1 hàng dù bịt duy trì
Khả năng phục hồi thị giác hình nổi với Bynocs80% đến 90% bệnh nhân phát triển stereo acuity

Bệnh sinh nhược thị, hạn chế của bịt mắt truyền thống và liệu pháp thị giác hai mắt hiện đại

Nhược thị (amblyopia) được định nghĩa là tình trạng giảm thị lực tối đa (BCVA) dưới 20/20 với chênh lệch ít nhất 6 hàng Snellen giữa hai mắt mà không có tổn thương cấu trúc nhãn cầu. Tỷ lệ mắc nhược thị ở trẻ em từ 0,4% đến 2,66%, ở người lớn từ 0,7% đến 2,90%. Về mặt giải phẫu bệnh lý, tại thể gối ngoài (lateral geniculate body), các tế bào thần kinh bị teo nhỏ và nhạt màu do mất kích thích sớm. Tại vỏ thị giác (vùng 17 và 4C), có sự co cụm dải đầu vào từ mắt bị nhược thị và sự mở rộng vùng chi phối của mắt lành. Phương pháp bịt mắt (patching) truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế: >85% vẫn còn nhược thị tồn dư sau 4 tháng, tỷ lệ tuân thủ kém (<50% ở trẻ >5 tuổi), tỷ lệ đáp ứng ở người lớn <50%, và tỷ lệ tái phát lên tới 24% sau khi ngừng điều trị.

Các liệu pháp hiện đại tập trung vào kích thích thị giác hai mắt và học tập nhận thức (perceptual learning):

  • CureSight: Làm mờ hình ảnh ở mắt lành để ép mắt nhược thị hoạt động khi xem màn hình, sử dụng phần cứng riêng, thời gian hồi phục chậm hơn.
  • AmblyPlay: Hoạt động trên thiết bị Android và iPad iOS, hiệu quả một phần.
  • Bynocs: Sử dụng công nghệ nhìn tách đôi (dichoptic viewing) trên màn hình máy tính LED với hình ảnh điều chỉnh độ tương phản riêng biệt cho từng mắt. Hệ thống tác động trực tiếp vào các neuron thị giác hai mắt, giúp 80-90% bệnh nhân phục hồi thị giác hình nổi (stereopsis) dù trước đó hoàn toàn không có. Kỹ thuật này hiệu quả nhất trên nhược thị do bất đồng khúc xạ mức độ nhẹ đến trung bình và yêu cầu hai mắt phải thẳng hàng.
  • RevitalVision: Sử dụng đốm Gabor (Gabor patches) kết hợp kỹ thuật che ức chế bên (lateral masking) nhằm cải thiện độ nhạy tương phản cortical, đặc biệt thích hợp cho nhóm bệnh nhân từ 9 tuổi trở lên và người trưởng thành (giúp tăng trung bình 1,5 hàng thị lực).

Bình luận: Báo cáo từ hội thảo AIOC 2026 mang tính thực hành lâm sàng rất cao. Nhận định của tác giả về phẫu thuật lác nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ sinh cơ học hơn là thao tác kỹ thuật thuần túy. Đặc biệt, việc dịch chuyển từ điều trị nhược thị đơn mắt (bịt mắt) sang liệu pháp hai mắt (dichoptic/Bynocs/RevitalVision) mở ra cơ hội phục hồi thị giác hình nổi cho cả bệnh nhân lớn tuổi và người trưởng thành - đối tượng trước đây từng bị coi là hết tuổi điều trị do mất tính mềm dẻo thần kinh (neuroplasticity).

Điểm thay đổi thực hành lâm sàng

  • Luôn đánh giá chỉ số AC/A và kiểm tra vận động nhãn cầu toàn diện trước khi lập kế hoạch phẫu thuật lác để tránh biến chứng quá chỉnh hoặc lệch trục bất đồng hướng.
  • Tuân thủ giới hạn lùi cơ an toàn (6,5 mm cơ trực trong; 9 mm cơ trực ngoài) và đảm bảo độ sâu đi kim củng mạc 2 mm để ngăn ngừa thủng nhãn cầu hoặc mất cơ.
  • Khi thực hiện phẫu thuật cơ chéo dưới, bắt buộc phải bộc lộ toàn bộ chiều rộng thân cơ (xác định dải màu hồng và tam giác trắng) và đốt đông kỹ lưỡng để tránh nhược năng tồn dư và tụ máu ổ mắt.
  • Ưu tiên ứng dụng các liệu pháp thị giác hai mắt (như Bynocs, RevitalVision) cho bệnh nhân nhược thị bất đồng khúc xạ, đặc biệt là nhóm trẻ trên 9 tuổi và người lớn không đáp ứng với phương pháp bịt mắt truyền thống.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026 GP77 Strabismus and Amblyopia, All India Ophthalmological Conference (AIOC) Proceedings, 2026. Video ID: _igfXrQ7Ank.

Xem thêm