Phổ bệnh Toxoplasmosis tại mắt: Từ hình thái kinh điển đến không điển hình

Bs Ngô Hữu Thế
4.11.26
Last Updated

Tổng quan về Toxoplasmosis tại mắt

Tài liệu hội thảo AIOC 2026 IC494 về chủ đề Toxoplasmosis tại mắt (n=1368 phân đoạn transcript) cung cấp cái nhìn toàn diện về các biểu hiện lâm sàng, hình ảnh học và chiến lược điều trị. Toxoplasma gondii là một ký sinh trùng nội bào bắt buộc, được xác định là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm màng bồ đào sau (posterior uveitis) trên toàn thế giới. Bệnh có thể xuất hiện dưới dạng bẩm sinh hoặc mắc phải, với khả năng tái phát cao. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tiêu thụ thịt chưa nấu chín nhiễm oocyst, tiếp xúc với phân mèo hoặc đất bị ô nhiễm. Những cá nhân suy giảm miễn dịch, đặc biệt là bệnh nhân HIV hoặc phụ nữ mang thai, có nguy cơ cao gặp phải tình trạng bệnh nặng và tái phát.

Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học

Biểu hiện kinh điển của tổn thương Toxoplasmosis là viêm võng mạc hoại tử khu trú, tạo ra hình ảnh "đèn pha trong sương mù" (headlight in a fog). Các dấu hiệu đi kèm bao gồm viêm dịch kính (vitritis), viêm võng mạc toàn lớp (full thickness retinitis) và viêm hắc mạc. Viêm màng bồ đào trước có thể xuất hiện, thường là dạng viêm hạt (granulomatous) hoặc hỗn hợp. Toxoplasmosis cũng là nguyên nhân quan trọng thứ hai gây tăng nhãn áp (raised intraocular pressure) sau viêm màng bồ đào do virus. Các dạng viêm mạch (vasculitis) bao gồm viêm quanh tĩnh mạch (periphlebitis), viêm mạch dạng Kyle (Kyle's vasculitis) và viêm mạch võng mạc lan tỏa. Trên hình ảnh OCT, các thay đổi tại giao diện dịch kính-võng mạc bao gồm các đốm tăng phản xạ (hyperreflective dots), co kéo dịch kính-võng mạc và màng trước võng mạc (ERM) khó bóc tách.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tác nhân gây bệnhToxoplasma gondii
Hình thái kinh điểnViêm võng mạc hoại tử khu trú, headlight in a fog
Biến chứng dịch kínhMàng trước võng mạc (ERM), co kéo dịch kính-võng mạc
Tỷ lệ tổn thương đa ổ (HIV)61%
Tỷ lệ tổn thương hắc mạc50%
Tỷ lệ có sẹo cũ43%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa viêm mạch thực sự và các lắng đọng viêm (exudates) không gây rò rỉ trên chụp mạch huỳnh quang (FFA). Việc nhận diện sớm các hình thái không điển hình là chìa khóa để tránh chẩn đoán nhầm với các bệnh lý như lao hoặc viêm võng mạc hoại tử cấp tính (ARN).

Chiến lược điều trị và quản lý

Điều trị Toxoplasmosis tại mắt tập trung vào việc kiểm soát ký sinh trùng và giảm viêm. Các phác đồ điều trị bao gồm thuốc kháng ký sinh trùng kết hợp với steroid. Đối với các trường hợp nặng hoặc tổn thương tại hoàng điểm, tiêm nội nhãn (intravitreal) clindamycin và dexamethasone được cân nhắc. Thời gian điều trị thường kéo dài từ 6 đến 8 tuần. Đối với bệnh nhân suy giảm miễn dịch, việc duy trì dự phòng thứ phát là cần thiết cho đến khi CD4 đạt ngưỡng an toàn (thường >250 tế bào/mm3). Việc sử dụng steroid cần thận trọng, bắt buộc phải có sự bảo vệ của thuốc kháng ký sinh trùng để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng.

Thuốc/Can thiệpLiều lượng/Cách dùng
Trimethoprim-Sulfamethoxazole2 lần/ngày, trong 6 tuần
Prednisolone (đường uống)Khởi đầu 1 mg/kg, giảm dần trong 1 tháng
Tiêm nội nhãn (Clindamycin)1 mg
Tiêm nội nhãn (Dexamethasone)4 mg
Bình luận: Tác giả lưu ý rằng việc sử dụng steroid đơn độc mà không có thuốc kháng ký sinh trùng là một sai lầm nghiêm trọng, có thể dẫn đến sự bùng phát của ký sinh trùng. Đối với trẻ em, công thức tính liều trimethoprim dựa trên cân nặng (hệ số 8) là một mẹo lâm sàng hữu ích.
  • Luôn loại trừ tình trạng suy giảm miễn dịch (HIV) ở bệnh nhân có tổn thương võng mạc đa ổ hoặc không điển hình.
  • Không bao giờ tiêm steroid nội nhãn nếu chưa loại trừ hoặc kiểm soát được tình trạng nhiễm trùng.
  • Sử dụng chụp mạch huỳnh quang (FFA) và OCT để đánh giá mức độ viêm và các biến chứng tại giao diện dịch kính-võng mạc.
  • Duy trì điều trị kháng ký sinh trùng ít nhất 4-6 tuần sau khi các dấu hiệu lâm sàng đã ổn định.
  • Cá thể hóa việc điều trị dự phòng dựa trên số lần tái phát và tình trạng miễn dịch của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

AIOC, 2026, Spectrum of Ocular Toxoplasmosis Classical to Atypical Forms, Imaging and Treatment, AIOC 2026 IC494, https://www.youtube.com/watch?v=QlK9AkxRl0A

Xem thêm