Tại hội thảo Nhãn khoa Toàn Ấn AIOC 2026 (Khóa học IC540), các chuyên gia glaucoma đã cập nhật toàn diện chiến lược chẩn đoán và điều trị bệnh lý đóng góc (Primary Angle Closure Disease - PACD). Các dữ liệu lâm sàng từ các thử nghiệm lớn như ZAP trial và EAGLE trial đã được phân tích chi tiết nhằm định hình lại chỉ định laser mở mống mắt chu biên (Laser Peripheral Iridotomy - LPI), phẫu thuật lấy thể thủy tinh trong và vai trò của phẫu thuật glaucoma xâm lấn tối thiểu (MIGS).
Tiến triển bệnh lý đóng góc và vai trò thực sự của Laser Mở Mống Mắt Chu Biên (LPI)
Các nghiên cứu tại Ấn Độ và quốc tế chỉ ra rằng bệnh lý đóng góc là một quá trình tiến triển liên tục: tỷ lệ chuyển dạng từ nghi ngờ đóng góc nguyên phát (Primary Angle Closure Suspect - PACS) sang đóng góc nguyên phát (PAC) và glaucoma đóng góc nguyên phát (PACG) dao động từ 20% đến 30%. Việc thực hiện LPI dự phòng giúp làm rộng góc tiền phòng rõ rệt, đặc biệt ở góc trên quanh vị trí lỗ mở mống mắt (ghi nhận trên Casia 2 Swept-Source OCT năm 2022), đồng thời làm phẳng độ cong mống mắt.
Về vị trí LPI, nghiên cứu của tác giả Faith (2005) ghi nhận các lỗ LPI bị che phủ hoàn toàn bởi mi mắt ít gây rối loạn thị giác nhất, trong khi vị trí che phủ một phần (hướng 10 - 11 giờ) gây ra nhiều triệu chứng quầng sáng hay bóng ma nhất. Ngược lại, nghiên cứu trên 559 mắt tại Hệ thống Bệnh viện Aravind chứng minh LPI an toàn về mặt thị giác ở mọi vị trí. Dù LPI cải thiện thông số góc, đây không phải là điều trị triệt tiêu tiến triển bệnh. Theo Thomas (1999) và Wong (2018), có 23% số mắt không đáp ứng mở góc sau LPI. Thử nghiệm ZAP (7 năm) báo cáo chỉ số NNT (Number Needed to Treat) là 44 LPIs để ngăn ngừa 1 ca PAC và 26 LPIs để ngăn 1 ca PACG. Dữ liệu ZAP 14 năm (công bố 2023) cho thấy LPI làm giảm 2/3 nguy cơ tương đối chuyển dạng ở nhóm PACS có nhãn áp nền cao, có biến đổi nhãn áp sau nghiệm pháp phòng tối hoặc chiều sâu tiền phòng trung tâm/chu biên hẹp.
Chỉ định Tạo hình Mống Mắt Bằng Laser (Iridoplasty) trong Hội chứng Mống Mắt Bằng (Plateau Iris)
Tỷ lệ hội chứng mống mắt bằng chiếm từ 20% đến 40% các trường hợp đóng góc tại Ấn Độ và quốc tế. Trong trường hợp này, nghẽn đồng tử không phải là cơ chế duy nhất. Phẫu thuật tạo hình mống mắt chu biên bằng laser Nd:YAG/Argon (laser iridoplasty) sử dụng vết bắn kích thước lớn, năng lượng thấp, thời gian kéo dài (thường 20 đến 25 nốt bắn rải đều 360 độ) để co rút lớp biểu mô sắc tố mống mắt, kéo cuống mống mắt ra xa vùng xơ thể mi - góc tiền phòng.
Khi co thắt mống mắt cơ học được thiết lập, góc tiền phòng mở ra và các dải dính góc tiền phòng (Peripheral Anterior Synechiae - PAS) mới hình thành có thể được giải phóng. Tuy nhiên, nếu có cơ chế nghẽn đồng tử phối hợp, bệnh nhân bắt buộc phải được kết hợp cả LPI và Iridoplasty. Nghiên cứu của Thomas (1999) ghi nhận 100% trong số 23% mắt không đáp ứng với LPI đơn thuần đã mở góc thành công sau khi phối hợp iridoplasty. Trong cấp cứu cơn đóng góc cấp, iridoplasty giúp hạ nhãn áp nhanh hơn trong 2 giờ đầu so với điều trị nội khoa đơn thuần, dù hiệu quả này có thể giảm dần theo thời gian và cần bắn lại.
Phẫu thuật Lấy Thể Thủy Tinh Trong (Clear Lens Extraction - CLE) và Thử nghiệm EAGLE
Cơ chế gây đóng góc rất đa dạng: nghiên cứu của Tinong chỉ ra 55% do nghẽn đồng tử, 31% do mống mắt bằng/mống mắt dày, 10% do nếp mống mắt chu biên dày và 3.1% do vòm thể thủy tinh lớn (Lens Vault). Nhóm nghiên cứu tại Chennai ghi nhận tỷ lệ chiều dày thể thủy tinh trên chiều dài trục nhãn cầu (Lens Thickness to Axial Length Ratio) có sự khác biệt rõ rệt giữa mắt bình thường và mắt đóng góc.
Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên EAGLE so sánh phẫu thuật CLE với LPI kết hợp thuốc nhỏ mắt ở bệnh nhân PAC (nhãn áp > 30 mmHg) hoặc PACG trên 50 tuổi (30% người gốc Hoa). Kết quả sau 36 tháng cho thấy nhóm CLE có chất lượng cuộc sống cải thiện nhẹ (chênh lệch chỉ số EQ-5D là 0.052, p < 0.05) và nhãn áp thấp hơn khoảng 1 - 2 mmHg. Tuy nhiên, có tới 10% số mắt ở nhóm CLE bị giảm từ 10 chữ ETDRS trở lên; 59% mắt đạt khúc xạ mục tiêu trong khoảng ±0.5D và 85% trong khoảng ±1.0D. Những mắt có chiều dài trục nhãn cầu < 22 mm có nguy cơ lệch khúc xạ mục tiêu > 1.0D cao hơn rõ rệt. Ngoài ra, hơn 50% bệnh nhân phẫu thuật thể thủy tinh trong EAGLE còn tồn dư độ lệch khúc xạ > 1.0D.
So sánh Soi Góc Tiền Phòng Lâm Sàng với Chụp Cắt Lớp Phân Đoạn Trước (AS-OCT) và UBM
Mặc dù công nghệ chụp cắt lớp phân đoạn trước (Anterior Segment Optical Coherence Tomography - AS-OCT) như Casia 2 cung cấp hình ảnh chi tiết vùng cựa võng mạc, độ rộng góc (AODD) và diện tích xơ thể mi (TISSA), chuyên gia nhận định AS-OCT chỉ quan sát được một lát cắt vi mô mà mất đi tầm nhìn toàn cảnh 360 độ của gonioscopy. Soi góc tiền phòng kèm đè ấn (Indentation Gonioscopy) vẫn là tiêu chuẩn vàng lâm sàng giúp phân biệt dính góc thật sự (PAS) với áp góc chức năng (Appositional Closure).
Nghiên cứu dịch tễ 6 năm tại Singapore trên 192 bệnh nhân PACS ghi nhận 15% số ca được chẩn đoán lại là góc mở ở các lần tái khám do biến thiên giữa các người soi. Nghiên cứu UBM phối hợp giữa Singapore và Thái Lan trên 111 bệnh nhân sau LPI cho thấy: 46% mắt vẫn còn tiếp xúc mống mắt - vùng xơ thể mi; 24% mắt đạt tiêu chuẩn mống mắt bằng trên UBM nhưng hoàn toàn không có tiếp xúc mống mắt - vùng xơ trên gonioscopy. Thử nghiệm động lực học trên 211 mắt sau LPI cho thấy sau khi giãn đồng tử bằng thuốc co cơ mi, nhóm mống mắt bằng (48 mắt có tăng nhãn áp) có độ tăng chiều dày mống mắt là 48%, so với chỉ 14% ở nhóm đóng góc mạn tính không tăng nhãn áp.
Xử trí Cơn Đóng Góc Nguyên Phát Cấp (APAC) và Vai trò của Phẫu thuật MIGS
Đối với Cơn Đóng Góc Nguyên Phát Cấp (Acute Primary Angle Closure - APAC), mục tiêu đầu tiên là hạ nhãn áp khẩn cấp và làm trong giác mạc bằng glycerin nhỏ, mannitol tĩnh mạch, acetazolamide uống, pilocarpine co đồng tử và steroid tại chỗ. Mẹo lâm sàng được báo cáo: dùng tăm bông ẩm lăn nhẹ trên bề mặt giác mạc trong 5 phút có thể xóa phù giác mạc tạm thời, tạo khoảng quan sát đủ để thực hiện LPI cấp cứu.
Nếu LPI thất bại do giác mạc đục hoặc mống mắt viêm, có thể thực hiện iridoplasty hoặc cắt mống mắt chu biên bằng phẫu thuật. Phân tích gộp về MIGS trong đóng góc cho thấy: phối hợp Phaco với phẫu thuật mở góc (Goniotomy) hoặc xẻ màng lưới vùng xơ (GAT) giúp hạ nhãn áp nhiều hơn > 10 mmHg và giảm khoảng 2 loại thuốc hạ nhãn áp sau 1 năm so với mổ Phaco đơn thuần. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến cáo KHÔNG sử dụng ống thông iStent trong bệnh lý đóng góc do hình thái mống mắt bất thường dễ gây biến cố kẹt ống và thất bại phẫu thuật.
| Thông số / Kết cục lâm sàng | Kết quả ghi nhận theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tiến triển tự nhiên từ PACS → PAC → PACG | 20% - 30%, theo các nghiên cứu dọc tại Ấn Độ và quốc tế |
| Chỉ số NNT của LPI trong thử nghiệm ZAP (7 năm) | 44 LPIs để ngăn 1 ca PAC; 26 LPIs để ngăn 1 ca PACG |
| Giảm nguy cơ tương đối sau LPI ZAP (14 năm) | Giảm 2/3 nguy cơ xuất hiện PAC ở nhóm PACSIS |
| Tỷ lệ không đáp ứng mở góc sau LPI đơn thuần | 23% số mắt, theo nghiên cứu của Thomas (1999) và Wong (2018) |
| Tỷ lệ hội chứng Mống mắt bằng (Plateau Iris) | 20% - 40% trong quần thể bệnh nhân đóng góc |
| Thử nghiệm EAGLE: Chênh lệch chất lượng sống (EQ-5D) | 0.052 điểm (ưu thế nghiêng về nhóm CLE tại thời điểm 36 tháng) |
| Mức giảm nhãn áp chênh lệch trong EAGLE (CLE vs LPI) | Nhóm CLE hạ nhãn áp tốt hơn 1 - 2 mmHg so với LPI + thuốc nhỏ |
| Tỷ lệ mất ≥10 chữ ETDRS sau phẫu thuật CLE | 10% số mắt trong thử nghiệm EAGLE |
| Độ chính xác khúc xạ hậu phẫu CLE trong khoảng ±0.5D | 59% số mắt đạt mục tiêu (85% đạt trong khoảng ±1.0D) |
| Thay đổi chiều dày mống mắt sau giãn đồng tử ở mắt Plateau Iris | Tăng 48% chiều dày mống mắt (so với 14% ở mắt đóng góc mạn không tăng IOP) |
| Hiệu quả hạ nhãn áp của Phaco + MIGS (Goniotomy/GAT) sau 1 năm | Giảm nhãn áp > 10 mmHg và giảm trung bình 2 loại thuốc hạ nhãn áp |
Bình luận: Thử nghiệm EAGLE ủng hộ phẫu thuật lấy thể thủy tinh trong (CLE) cho bệnh nhân PACG/PAC có nhãn áp cao trên 50 tuổi, nhưng việc áp dụng rộng rãi CLE cho nhóm bệnh nhân trẻ tuổi (< 40 tuổi) hoặc góc chưa tổn thương đĩa thị cần hết sức cẩn trọng. Việc phẫu thuật thể thủy tinh trên mắt có trục ngắn (< 22 mm) làm tăng tỷ lệ sai số khúc xạ hậu phẫu và nguy cơ biến chứng phẫu thuật phức tạp. Hơn nữa, soi góc tiền phòng đè ấn (Indentation Gonioscopy) hàng năm vẫn là kỹ năng lâm sàng cốt lõi không thể thay thế hoàn toàn bằng AS-OCT hay UBM, bởi chỉ có đè ấn lâm sàng mới đánh giá chính xác tính chất động của dính góc tiền phòng và đáp ứng điều trị thực tế. Báo cáo ghi nhận tại hội thảo AIOC 2026; cần đối chiếu các hướng dẫn quốc tế hiện hành khi áp dụng trên đối tượng bệnh nhân cụ thể.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng
- Không chủ quan sau khi làm LPI: Cần tái khám soi góc tiền phòng đè ấn định kỳ 6 - 12 tháng/lần vì 20 - 30% số mắt vẫn tiến triển đóng góc thứ phát do cơ chế mống mắt bằng hoặc vòm thể thủy tinh.
- Cân nhắc phẫu thuật Iridoplasty: Áp dụng cho các trường hợp mống mắt bằng hoặc tồn dư áp góc sau LPI, đặc biệt khi có cơn tăng nhãn áp cấp cần hạ áp khẩn cấp trong 2 giờ đầu.
- Thận trọng khi chỉ định CLE: Chỉ nên thực hiện CLE khi bệnh nhân > 50 tuổi, có PAC nhãn áp cao hoặc PACG, và cần tư vấn kỹ nguy cơ lệch khúc xạ hậu phẫu (đặc biệt nếu chiều dài trục nhãn cầu < 22 mm).
- Lựa chọn phẫu thuật MIGS thích hợp: Ưu tiên phối hợp Phaco với Goniotomy hoặc GAT trong điều trị glaucoma đóng góc; tuyệt đối tránh cấy ghép iStent trên mắt có mống mắt áp sát chu biên.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026 Proceedings, 2026, IC540 Open your Eyes to Angle Closure: A Complete Guide for a Comprehensive Ophthalmologist, YouTube Video ID: qNo-lUCFsjc.