Tiếp cận bệnh khô mắt trong thực hành lâm sàng: Từ cơ chế đến điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
4.11.26
Last Updated

Khóa học hướng dẫn (instruction course) tại AIOC 2026 với chủ đề "DECODING Dry Eye Disease in general practice from bench to bedside" đã cung cấp cái nhìn tổng quan về gánh nặng bệnh tật toàn cầu của bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED), với tỷ lệ lưu hành dao động từ 5% đến 50% tùy thuộc vào tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng. Bệnh lý này không chỉ gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn là một thách thức lớn do sự đa dạng trong các phương pháp chẩn đoán (hơn 75 xét nghiệm) và điều trị (hơn 100 loại thuốc hoặc thiết bị).

Sự tiến hóa của khái niệm bệnh khô mắt

Khái niệm về DED đã trải qua quá trình thay đổi đáng kể từ năm 1994 đến 2025. Trước năm 1994, bệnh thường được gọi bằng nhiều tên khác nhau như viêm kết giác mạc khô (keratoconjunctivitis sicca), với nguyên nhân chính được cho là do giảm màng phim nước mắt. Năm 1994, National Eye Institute (NEI) đã tổ chức hội thảo để thống nhất định nghĩa và quy trình làm việc. Đến năm 2007, DED được xác định là một bệnh lý thay vì chỉ là một hội chứng. Năm 2017, định nghĩa nhấn mạnh vào sự mất cân bằng nội môi (homeostasis). Gần đây nhất, trong báo cáo DED 3 (2025), bệnh được định nghĩa là một bệnh lý đa yếu tố, đa tiêu điểm, có triệu chứng, ảnh hưởng đến sự cân bằng nội môi của bề mặt nhãn cầu. Sự thay đổi này phản ánh sự tiến bộ trong hiểu biết về sinh lý bệnh, từ mô hình ba lớp phim nước mắt (1997) sang mô hình hai lớp (lipid và muco-aqueous) vào năm 2017.

Chẩn đoán và các yếu tố nguy cơ

Quy trình chẩn đoán hiện nay tập trung vào việc xác định các "tác nhân gây bệnh" (etiological drivers). Các triệu chứng không đặc hiệu như cảm giác đau, khô, mỏi mắt cần được đánh giá kỹ lưỡng. Theo DED 3, việc chẩn đoán bắt buộc phải có triệu chứng dương tính (thông qua bảng câu hỏi như OSDI6) kết hợp với ít nhất một dấu hiệu khách quan: mất ổn định phim nước mắt (đo thời gian vỡ phim nước mắt - TBUT) hoặc tổn thương bề mặt nhãn cầu. Các yếu tố nguy cơ được phân loại thành không thể thay đổi (tuổi, giới tính) và có thể thay đổi (thời gian sử dụng màn hình, môi trường). Việc đánh giá lid wiper epitheliopathy (LWE) cũng được nhấn mạnh như một dấu hiệu chẩn đoán sớm quan trọng.

Phân biệt bệnh khô mắt và mỏi mắt kỹ thuật số

Mỏi mắt kỹ thuật số (Digital Eye Strain - DES) là dạng phổ biến nhất của mỏi mắt (asthenopia), thường liên quan đến việc sử dụng màn hình kéo dài. DES và DED có sự chồng lấp triệu chứng đáng kể. Tuy nhiên, DES thường liên quan đến thời gian làm việc gần, giảm tần suất chớp mắt (giảm 66% khi làm việc với màn hình), và thường giảm khi nghỉ ngơi. Các đánh giá cần thiết bao gồm kiểm tra khúc xạ (với kỹ thuật fogging để loại trừ viễn thị tiềm ẩn), đánh giá biên độ điều tiết, điểm cận quy tụ và đánh giá sự ổn định của phim nước mắt.

Chiến lược điều trị cá thể hóa

Điều trị DED hiện nay tập trung vào việc giải quyết các tác nhân gây bệnh cụ thể thay vì điều trị bao quát. Đối với thiếu hụt lớp lipid, các lựa chọn bao gồm bổ sung dinh dưỡng (omega-3), nước mắt nhân tạo chứa thành phần lipomimetic, và vệ sinh bờ mi (chườm ấm, massage). Đối với viêm bề mặt nhãn cầu, các lựa chọn bao gồm steroid, cyclosporine và lifitegrast. Đối với các trường hợp nặng, có thể cân nhắc bít điểm lệ (punctal occlusion). Việc theo dõi bệnh nhân cần ít nhất 1-3 tháng để đánh giá hiệu quả điều trị.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành DED5% - 50%
Số lượng xét nghiệm chẩn đoán> 75
Số lượng thuốc/thiết bị điều trị> 100
Giảm tần suất chớp mắt khi dùng màn hình66%
Tiêu chuẩn chẩn đoán TBUT> 5 điểm tổn thương giác mạc
Tiêu chuẩn chẩn đoán kết mạc> 9 điểm tổn thương kết mạc
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc chuyển dịch từ điều trị triệu chứng sang điều trị theo cơ chế (etiological drivers). Một điểm quan trọng là việc sử dụng các thiết bị tự động hóa trong chẩn đoán (như chụp meibography) được khuyến khích nhưng không bắt buộc nếu điều kiện lâm sàng không cho phép. Cần lưu ý rằng các bằng chứng về bổ sung omega-3 vẫn còn tranh cãi và cần cá thể hóa theo từng bệnh nhân.
  • Sàng lọc bệnh nhân dựa trên triệu chứng và dấu hiệu khách quan (TBUT, tổn thương bề mặt).
  • Phân biệt rõ DED và DES thông qua tiền sử sử dụng thiết bị kỹ thuật số và đáp ứng khi nghỉ ngơi.
  • Ưu tiên vệ sinh bờ mi và chườm ấm cho các trường hợp rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD).
  • Theo dõi bệnh nhân tối thiểu 1-3 tháng trước khi thay đổi phác đồ điều trị.
  • Phối hợp đa chuyên khoa (đặc biệt với bác sĩ thấp khớp) trong các trường hợp DED thứ phát do bệnh hệ thống.

Tài liệu tham khảo:

Samraj Chhataji, Dshika Gerval, Anupam Sahu, Mir Mishra, 2026, DECODING Dry Eye Disease in general practice from bench to bedside, AIOC 2026 IC53, https://www.youtube.com/watch?v=RKPwkR2S_AY

Xem thêm