Tại hội thảo AIOC 2026, phiên IC110, Dr. Sharat Hegde đã trình bày về chiến lược quản lý bệnh nhân có bệnh lý võng mạc đồng mắc khi thực hiện phẫu thuật đục thủy tinh thể. Việc gia tăng tỷ lệ bệnh nhân đái tháo đường và thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) đòi hỏi phẫu thuật viên phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc lựa chọn thủy tinh thể nhân tạo (IOL) để tối ưu hóa chức năng thị giác thay vì chỉ tập trung vào việc giảm thiểu rủi ro.
Đánh giá tiền phẫu và các yếu tố nguy cơ
Đánh giá tiền phẫu là bước quan trọng nhất trong bất kỳ ca phẫu thuật đục thủy tinh thể nào có bệnh lý võng mạc đi kèm. Tác giả nhấn mạnh việc thực hiện chụp cắt lớp võng mạc (OCT) là bắt buộc trước khi phẫu thuật để tránh bỏ sót các thay đổi võng mạc như teo địa lý (geographic atrophy) hoặc bệnh võng mạc trung tâm thanh dịch (CSR) cũ, vốn rất khó nhận diện dưới kính hiển vi phẫu thuật khi thủy tinh thể bị đục. Các "cờ đỏ" (red flags) cần lưu ý khi cân nhắc sử dụng IOL cao cấp bao gồm: cận thị nặng, phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME), AMD và bệnh lý hắc mạc dày (pachychoroid).
Lựa chọn IOL trong bệnh lý võng mạc
Trong AMD giai đoạn sớm hoặc trung bình, mục tiêu là cải thiện độ tương phản (contrast) ở thị lực gần. Đối với AMD giai đoạn muộn hoặc thể ướt, việc sử dụng IOL đa tiêu cự (multifocal IOL) hoặc IOL mở rộng chiều sâu tiêu cự (EDOF) thường bị hạn chế do làm giảm độ nhạy tương phản và gây ra các hiện tượng quang học (photic phenomena). IOL đơn tiêu cự (monofocal IOL) vẫn là lựa chọn ưu tiên trong các trường hợp bệnh lý võng mạc nặng. Đối với bệnh nhân đái tháo đường, nếu tình trạng là NPDR nhẹ hoặc trung bình, có thể cân nhắc IOL cao cấp sau khi tư vấn kỹ. Tuy nhiên, với NPDR nặng, bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR) hoặc DME, IOL đơn tiêu cự được khuyến cáo để tránh các vấn đề về tương phản sau phẫu thuật.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Khuyến cáo OCT tiền phẫu | Bắt buộc cho mọi bệnh nhân |
| Lựa chọn IOL trong AMD nặng/DME | Ưu tiên IOL đơn tiêu cự |
| Lựa chọn IOL trong ERM/lỗ hoàng điểm độ 0-1 | Có thể cân nhắc đa tiêu cự hoặc EDOF |
| Lựa chọn IOL trong ERM/lỗ hoàng điểm độ 2 | Ưu tiên IOL đơn tiêu cự |
| Chất liệu IOL trong phẫu thuật võng mạc | Ưu tiên hydrophobic IOL |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chuyển dịch từ "tối ưu hóa sự an toàn" sang "tối ưu hóa chức năng thị giác". Cần lưu ý rằng việc tránh IOL đa tiêu cự trong bệnh lý võng mạc là kinh nghiệm lâm sàng của diễn giả để giảm thiểu rủi ro về chất lượng thị giác, tuy nhiên quyết định cuối cùng cần cá thể hóa dựa trên kỳ vọng của bệnh nhân và tình trạng võng mạc cụ thể.
Quản lý bệnh nhân sau phẫu thuật và các lưu ý đặc biệt
Đối với bệnh nhân có DME, thời điểm phẫu thuật phụ thuộc vào tình trạng hoàng điểm. Tác giả khuyến cáo nên điều trị để làm khô hoàng điểm, sau đó đợi ít nhất 1 tháng trước khi lên kế hoạch phẫu thuật đục thủy tinh thể. Trong trường hợp đục thủy tinh thể gây ảnh hưởng thị lực đáng kể, có thể tiêm anti-VEGF (2-3 mũi) để giảm phù hoàng điểm trước khi phẫu thuật. Đối với các trường hợp có xuất tiết cứng (hard exudates) nhiều, tiêm Ozurdex có thể mang lại hiệu quả kéo dài hơn. Ngoài ra, việc sử dụng IOL silicone cần tránh do nguy cơ nhũ hóa (emulsification) gây chói và giảm độ nhạy tương phản nếu bệnh nhân cần phẫu thuật võng mạc trong tương lai.
- Luôn thực hiện OCT tiền phẫu để phát hiện các bệnh lý võng mạc tiềm ẩn.
- Ưu tiên IOL đơn tiêu cự (monofocal IOL) cho bệnh nhân có bệnh lý võng mạc tiến triển hoặc nguy cơ cao.
- Sử dụng IOL hydrophobic thay vì silicone để tránh biến chứng calcification hoặc nhũ hóa nếu cần can thiệp võng mạc sau này.
- Cá thể hóa thời điểm phẫu thuật dựa trên việc kiểm soát tình trạng phù hoàng điểm (DME) bằng anti-VEGF hoặc steroid.
- Tư vấn kỹ về kỳ vọng thị giác cho bệnh nhân khi lựa chọn IOL cao cấp trong bối cảnh có bệnh lý võng mạc đồng mắc.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sharat Hegde, 2026, Retinal Comorbidities and Their Impact, AIOC 2026 - IC110, aioseditorproceedings, Video ID: rHTHLZnya2Y.