Tại phiên họp chuyên khoa Nhi của hội nghị AIOC 2026, các chuyên gia đã thảo luận về chiến lược can thiệp cho lác ngoài không liên tục (intermittent exotropia - IXT) và lác trong nhũ nhi (infantile esotropia). Việc quản lý các tình trạng này đòi hỏi sự cá thể hóa cao độ, cân nhắc giữa lợi ích của can thiệp sớm nhằm bảo tồn thị giác hai mắt (binocular vision) và các rủi ro tiềm ẩn liên quan đến phẫu thuật sớm.
Can thiệp sớm trong Lác ngoài không liên tục
Lác ngoài không liên tục là dạng lác phổ biến ở trẻ em nhưng vẫn còn nhiều tranh cãi về thời điểm can thiệp. Các nghiên cứu dọc cho thấy một nhóm trẻ có sự suy giảm kiểm soát theo thời gian, dẫn đến tăng tần suất giai đoạn lác rõ (manifest phase) và phát triển thích nghi cảm giác (sensory adaptation). Can thiệp sớm được lập luận dựa trên tính dẻo của hệ thống thị giác trong thời kỳ phát triển, giúp hỗ trợ phát triển chức năng thị giác hai mắt bình thường. Tuy nhiên, không có tiêu chuẩn tuổi cố định cho mọi trẻ. Các chỉ số lâm sàng gợi ý cần can thiệp sớm bao gồm: tăng tần suất lác, điểm kiểm soát (control score) xấu đi, giảm thị lực nổi (stereo acuity), xuất hiện triệu chứng như mỏi mắt (asthenopia) hoặc nhìn đôi (diplopia), và lo ngại tâm lý từ phụ huynh. Can thiệp sớm không đồng nghĩa với phẫu thuật ngay lập tức mà bao gồm chỉnh kính, liệu pháp trừ (minus lens therapy), liệu pháp chỉnh quang (orthoptic therapy) và che mắt bán phần.
Quản lý Lác trong nhũ nhi
Lác trong nhũ nhi khởi phát từ lúc sinh đến 6 tháng tuổi với tỷ lệ lưu hành khoảng 1-2%. Mục tiêu phẫu thuật là đạt được sự thẳng trục mắt để cho phép phát triển thị giác hai mắt. Các nghiên cứu trên khỉ cho thấy nếu phẫu thuật sửa chữa lác trong vòng 3 tuần (tương đương 3 tháng ở người) sau khi khởi phát, trẻ có thể lấy lại hợp nhất thị giác (fusion) và kết nối V1 bình thường. Các nghiên cứu quan sát kết luận nên phẫu thuật ở độ tuổi 3-4 tháng khi độ lác ổn định ở mức ít nhất 40 prism diopters. Hiện nay, sự gia tăng trẻ sinh non làm tăng nguy cơ lác trong nhũ nhi, với 37.5% trẻ điều trị bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP) có nguy cơ mắc lác trong. Phẫu thuật sớm ở trẻ dưới 2 tuổi có thể mang lại thành công về mặt vận động, nhưng kết quả về hợp nhất thị giác và thị lực nổi vẫn là thách thức.
Quản lý Lệch dọc phân ly (DVD) và biến chứng phẫu thuật
Lệch dọc phân ly (dissociated vertical deviation - DVD) thường là tình trạng hai mắt không đối xứng, có thể tồn tại độc lập hoặc kèm theo các dạng lác khác. Phẫu thuật DVD được cân nhắc khi có vấn đề thẩm mỹ. Các kỹ thuật bao gồm lùi cơ trực trên (superior rectus recession) hoặc các thủ thuật trên cơ chéo dưới (inferior oblique weakening). Đối với lác do thầy thuốc gây ra (iatrogenic strabismus) sau phẫu thuật xoang, chấn thương hoặc phẫu thuật glaucoma, việc đánh giá hạn chế vận động cơ học trước phẫu thuật là rất quan trọng. Cần cá thể hóa quản lý, xác định chính xác khiếm khuyết ở thành hốc mắt và cơ để lập kế hoạch phẫu thuật theo giai đoạn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ trẻ IXT tiến triển | 15% - 50% |
| Tỷ lệ thành công vận động (trẻ < 2 tuổi) | 61.3% |
| Tỷ lệ DVD kèm theo | 51.9% |
| Tỷ lệ quá hoạt cơ chéo dưới kèm theo | 44.1% |
| Tỷ lệ tái phẫu thuật (theo dõi 3 năm) | 24% |
| Tỷ lệ đạt thị lực nổi (theo dõi 3 năm) | 55% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá kỹ lưỡng trước phẫu thuật và cá thể hóa điều trị. Hạn chế của các nghiên cứu hồi cứu được nêu là thiếu đánh giá toàn diện về kết quả cảm giác (fusion, stereopsis) và sự thay đổi trong kỹ thuật phẫu thuật theo thời gian.
- Ưu tiên đánh giá thị lực nổi và điểm kiểm soát lác thay vì chỉ dựa vào tuổi để quyết định can thiệp.
- Thực hiện đo lường độ lác nhiều lần, cách nhau ít nhất 1 tháng trước khi quyết định phẫu thuật để đảm bảo độ chính xác.
- Cần thận trọng khi phẫu thuật sớm ở trẻ dưới 2 tuổi do nguy cơ cao phát triển lác trong thứ phát (consecutive esotropia) và các vấn đề thần kinh.
- Trong phẫu thuật cơ chéo dưới, cần chú ý kỹ thuật móc cơ (hooking) để tránh bỏ sót sợi cơ, gây tái phát hoặc quá hoạt tồn dư.
- Đối với lác iatrogenic, cần phối hợp đa chuyên khoa (ENT, Oculoplastic) để đánh giá tổn thương cơ học trước khi can thiệp phẫu thuật chỉnh lác.
Tài liệu tham khảo:
AIOS Editor Proceedings, 2026, AIOC 2026 - GP87 Subs Speciality Day Pediatrics Session I Strabismus, YouTube Video ID 2D8GBsVboqo.