Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Suneeta Dubey đã trình bày về chiến lược quản lý tăng nhãn áp (IOP rise) sau phẫu thuật Phaco kết hợp phẫu thuật glaucoma xâm lấn tối thiểu (MIGS). Phẫu thuật MIGS có hồ sơ an toàn cao, ít gây gián đoạn giải phẫu bình thường và chủ yếu là các thủ thuật ab interno, tuy nhiên hiệu quả hạ nhãn áp không cao bằng phẫu thuật cắt bè củng mạc (trabeculectomy) hoặc đặt ống dẫn lưu, dẫn đến nhu cầu quản lý nội khoa hậu phẫu.
Cơ chế và định nghĩa tăng nhãn áp sau phẫu thuật
Tăng nhãn áp sau phẫu thuật có thể xảy ra sau bất kỳ thủ thuật nào, bao gồm cả phẫu thuật đục thủy tinh thể đơn thuần. Một đợt tăng nhãn áp được định nghĩa là khi nhãn áp >30 mmHg hoặc tăng >10 mmHg so với mức nền trong tuần đầu hậu phẫu. Các đợt tăng nhãn áp sớm thường xuất hiện từ 5 đến 12 giờ sau phẫu thuật và có xu hướng tự giải quyết trong vòng 24 đến 72 giờ. Tuy nhiên, bệnh nhân glaucoma dễ bị tổn thương hơn. Tăng nhãn áp sớm là dấu hiệu cảnh báo lâm sàng về kiểm soát nhãn áp kém và tăng nguy cơ thất bại phẫu thuật do liên quan đến xuất huyết tiền phòng (hyphema), viêm góc tiền phòng và tồn dư chất nhầy (viscoelastic). Tồn dư chất nhầy và xuất huyết có thể gây tắc nghẽn vùng bè (trabecular meshwork), dẫn đến viêm và giảm lưu thông thủy dịch. Viêm cũng gây phá vỡ hàng rào máu - thủy dịch, làm các tế bào viêm và protein làm tắc nghẽn vùng bè, gây tăng nhãn áp thoáng qua. Nếu không được điều trị, tình trạng này có thể dẫn đến dính góc tiền phòng (peripheral anterior synechia - PAS) và thất bại phẫu thuật.
Tỷ lệ và nguyên nhân tăng nhãn áp
Xuất huyết tiền phòng là biến chứng khá phổ biến, đặc biệt sau các thủ thuật như GATT (gonioscopy-assisted transluminal trabeculotomy) hoặc KDB (Kahook Dual Blade) do mở vùng bè và phản xạ máu từ ống Schlemm. Mặc dù một lượng xuất huyết nhỏ có thể là dấu hiệu phẫu thuật thành công, nhưng xuất huyết quá mức gây tắc nghẽn vùng bè và viêm. Tăng nhãn áp do steroid cũng thường gặp, đặc biệt ở bệnh nhân glaucoma vốn là những người đáp ứng steroid (steroid responders) cao. Cơ chế là do steroid làm giảm thực bào và tăng lắng đọng chất nền ngoại bào, làm tăng sức cản dòng thoát thủy dịch. Trong giai đoạn muộn, tăng nhãn áp có thể do tắc nghẽn thiết bị hoặc xơ hóa vết mổ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tăng nhãn áp sau Phaco đơn thuần | 30% số mắt |
| Tỷ lệ tăng nhãn áp sau Phaco kết hợp MIGS | 10-15% số mắt |
| Tỷ lệ xuất huyết tiền phòng sau KDB | 10% số bệnh nhân |
| Thời gian xuất hiện tăng nhãn áp sớm | 5-12 giờ sau phẫu thuật |
| Thời gian tự giải quyết tăng nhãn áp sớm | 24-72 giờ |
Chiến lược quản lý nội khoa
Đối với tăng nhãn áp sớm, cần điều trị bằng thuốc hạ nhãn áp tại chỗ hoặc đường uống nếu nhãn áp quá cao. Rửa tiền phòng hiếm khi cần thiết. Trong giai đoạn đầu hậu phẫu, nên bắt đầu bằng thuốc chẹn beta hoặc thuốc ức chế tạo thủy dịch (aqueous suppressants) vì chúng không gây viêm. Các thuốc như brinzolamide hoặc brimonidine có thể được sử dụng. Nên tránh prostaglandin analogs trong giai đoạn đầu vì có thể làm tăng viêm và tăng nguy cơ phù hoàng điểm dạng nang (CME) nếu bao sau bị tổn thương. Prostaglandin analogs có thể bắt đầu sau 3-4 tuần. Đối với các thuốc ức chế Rho kinase (Rho kinase inhibitors) như ripasudil và netarsudil, nghiên cứu cho thấy netarsudil có tác dụng hiệp đồng với goniotomy, giúp giảm nhãn áp tốt hơn so với phẫu thuật đục thủy tinh thể đơn thuần nhờ tăng cường dòng thoát thủy dịch xa. Nếu nhãn áp vẫn cao, có thể sử dụng acetazolamide đường uống. Đối với pilocarpine, không nên dùng thường quy; chỉ cân nhắc khi mắt hoàn toàn sạch, tránh dùng trong mắt đang viêm hoặc có xuất huyết tiền phòng.
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên tình trạng viêm của mắt thay vì phác đồ cố định. Cần lưu ý rằng việc ngừng thuốc hạ nhãn áp trước phẫu thuật không được khuyến cáo bởi diễn giả, nhưng cần kiểm tra nhãn áp ngay ngày đầu hậu phẫu để quyết định bắt đầu lại thuốc.
- Kiểm tra nhãn áp ngay ngày đầu hậu phẫu để quyết định việc sử dụng thuốc hạ nhãn áp.
- Ưu tiên sử dụng thuốc ức chế tạo thủy dịch hoặc chẹn beta trong giai đoạn sớm hậu phẫu để tránh kích ứng viêm.
- Trì hoãn sử dụng prostaglandin analogs ít nhất 3-4 tuần sau phẫu thuật để giảm nguy cơ viêm và phù hoàng điểm.
- Cân nhắc sử dụng thuốc ức chế Rho kinase như netarsudil để tăng cường hiệu quả hạ nhãn áp sau phẫu thuật vùng bè.
- Tránh dùng pilocarpine trong trường hợp mắt có xuất huyết tiền phòng hoặc viêm nặng.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Suneeta Dubey, 2026, IOP Rise After Phaco MIGS Management and Preferred Drug Options, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: AaqMPlF5op4.