Bài giảng tại AIOC 2026 (IC450) về chủ đề thải ghép giác mạc đã phân tích các tình huống lâm sàng mà phẫu thuật viên giác mạc thường gặp, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời để bảo tồn mảnh ghép. Thải ghép giác mạc là nguyên nhân hàng đầu gây thất bại mảnh ghép, chiếm 28% các trường hợp, với cửa sổ thời gian quan trọng nhất là trong vòng 3 năm đầu sau phẫu thuật.
Cơ chế miễn dịch và các yếu tố nguy cơ
Giác mạc có đặc quyền miễn dịch (immune privilege) nhờ vào tính chất vô mạch, hệ thống dẫn lưu bạch huyết hạn chế và biểu hiện MHC thấp. Tuy nhiên, khi có sự hiện diện của tân mạch, đặc biệt là ở các góc phần tư của giác mạc, nguy cơ thải ghép tăng đáng kể từ 3,5% ở mảnh ghép vô mạch lên đến 65% ở mảnh ghép có tân mạch. Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm: tuổi trẻ, tiền sử thất bại mảnh ghép, kích thước mảnh ghép lớn hơn 8 mm, thời gian bảo quản mô hiến kéo dài, và các sang chấn phẫu thuật như xử lý mống mắt, giải phóng sắc tố mống mắt hoặc mất dịch kính trong quá trình phẫu thuật. Biến chứng liên quan đến chỉ khâu cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến khởi phát quá trình thải ghép.
Phân loại và chẩn đoán thải ghép
Thải ghép giác mạc được phân loại dựa trên các lớp bị ảnh hưởng: thải ghép biểu mô (có đường thải ghép dương tính với fluorescein hoặc rose bengal), thải ghép mô đệm (thâm nhiễm dưới biểu mô, phù mô đệm, tân mạch mới), và thải ghép nội mô (đường Khodadoust line, tủa sau giác mạc, phù). Cần phân biệt rõ với tái phát bệnh lý virus hoặc viêm nội nhãn do virus (viral endotheliitis). Mnemonic RSVP (Redness - đỏ mắt, Sensitivity to light - sợ ánh sáng, Vision decrease - giảm thị lực, Pain - đau) là công cụ hữu ích để giáo dục bệnh nhân, giúp họ nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công ghép giác mạc | 65% |
| Tỷ lệ thất bại do thải ghép | 28% |
| Tỷ lệ thải ghép (Registry Úc, 3 năm đầu) | 19% đến 41% |
| Tỷ lệ thải ghép (mảnh ghép vô mạch) | 3,5% |
| Tỷ lệ thải ghép (mảnh ghép có tân mạch) | 65% |
| Tỷ lệ sống sót mảnh ghép lần 2 | 33% |
| Tỷ lệ sống sót mảnh ghép lần 3 (10 năm) | 16% |
| Tỷ lệ thải ghép có thể đảo ngược | 50% đến 90% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng các công nghệ hỗ trợ như hiển vi nội mô (specular microscopy) và OCT phân đoạn trước (anterior segment OCT) mỗi 3-6 tháng để phát hiện các thay đổi tinh vi như tủa sau giác mạc hoặc phù khu trú, từ đó điều chỉnh phác đồ steroid sớm.
Chiến lược quản lý và phòng ngừa
Nguyên tắc quản lý bao gồm đảo ngược phản ứng miễn dịch, bảo tồn nội mô và ngăn ngừa thất bại mảnh ghép. Steroid tại chỗ là nền tảng điều trị. Đối với các trường hợp nguy cơ cao, có thể cân nhắc ức chế miễn dịch hệ thống (mycophenolate mofetil, cyclosporine) và các liệu pháp mới như tacrolimus tại chỗ, cyclosporine tại chỗ, hoặc tiêm bevacizumab dưới kết mạc để kiểm soát tân mạch. Việc theo dõi sát sao, ngay cả sau 1-4 năm, là bắt buộc. Khi nghi ngờ thải ghép, cần xác nhận dấu hiệu lâm sàng và bắt đầu điều trị steroid tích cực kết hợp thuốc liệt điều tiết (cycloplegics).
- Giáo dục bệnh nhân trực tiếp về các triệu chứng RSVP để tăng khả năng tuân thủ tái khám.
- Cân nhắc tiêm subconjunctival bevacizumab khi phát hiện tân mạch sớm để ngăn chặn tiến triển thải ghép.
- Sử dụng steroid liều cao (IVMP - methylprednisolone) ngay khi có dấu hiệu thải ghép để đảo ngược quá trình.
- Thực hiện theo dõi định kỳ bằng specular microscopy và anterior segment OCT mỗi 3-6 tháng cho tất cả bệnh nhân ghép giác mạc.
- Loại bỏ chỉ khâu gây kích ứng ngay khi phát hiện là yếu tố nguy cơ tiềm ẩn.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Charuta Puranik, 2026, AIOC 2026 - IC450 - T Dr.Charuta Puranik Intruduction to Courtse and Topic 1 Graft Re.., AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: FRhefUBrq5A.