Quản lý thất bại trong điều trị Glaucoma: Tiếp cận dựa trên ca lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
5.11.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 IC293 về quản lý thất bại trong điều trị Glaucoma đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm các thất bại trong chẩn đoán và điều trị để ngăn ngừa mất thị lực không hồi phục. Glaucoma hiện là nguyên nhân gây mù lòa đứng hàng thứ hai trên toàn thế giới, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và bệnh nhân để duy trì chất lượng cuộc sống.

Tầm quan trọng của sàng lọc Glaucoma

Sàng lọc Glaucoma đóng vai trò thiết yếu do tỷ lệ bệnh cao và tính chất âm thầm. Các dữ liệu từ meta-analysis cho thấy tỷ lệ lưu hành Glaucoma là 3,23%, trong đó Glaucoma góc mở nguyên phát (PAG) chiếm 2,07%, Glaucoma góc đóng nguyên phát (PACG) chiếm 0,81%, và các dạng thứ phát/pseudoexfoliative chiếm 0,29%. Dự báo đến năm 2050, tỷ lệ này có thể tăng lên 4,52%. Các khảo sát như Andhra Pradesh Eye Disease Study cho thấy 92,6% trường hợp Glaucoma trước đó chưa được chẩn đoán, với 18,5% bệnh nhân đã mù lòa. Tương tự, Arvinda Comprehensive Eye Survey ghi nhận 93% trường hợp chưa được chẩn đoán. Việc đưa soi góc (goniocopy) vào quy trình sàng lọc làm thay đổi đáng kể tỷ lệ phát hiện, với tỷ lệ PACG tăng lên 4,32% trong một số nghiên cứu. Chụp ảnh đĩa thị lập thể (stereo disc photography) là công cụ sàng lọc nhạy bén với độ nhạy 70-75% và độ đặc hiệu khoảng 95%.

Thách thức trong chẩn đoán hình ảnh: Red Disease và Green Disease

Việc lạm dụng OCT (Optical Coherence Tomography) mà thiếu tương quan lâm sàng dẫn đến các chẩn đoán sai lầm. "Red disease" xảy ra khi kết quả OCT hiển thị màu đỏ (bất thường) dù bệnh nhân không mắc Glaucoma, thường do chất lượng tín hiệu thấp (dưới 6) hoặc lỗi thuật toán phân đoạn (segmentation algorithm). Ngược lại, "Green disease" xảy ra khi kết quả OCT hiển thị màu xanh (bình thường) dù bệnh nhân thực sự có tiến triển bệnh. Các nghiên cứu chỉ ra 15-46% các lần quét lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL) có thể chứa các tạo ảnh giả (artifacts). Do đó, bác sĩ cần kiểm tra dữ liệu thô (raw data) và thực hiện lại các lần quét khi có sự không tương xứng giữa hình ảnh và lâm sàng. Trong các trường hợp cận thị nặng, đĩa thị nghiêng và teo quanh gai thị thường gây lỗi thuật toán, đòi hỏi bác sĩ phải thận trọng khi diễn giải kết quả.

Quản lý thất bại trong điều trị nội khoa

Thất bại trong điều trị nội khoa được định nghĩa là không đạt được nhãn áp (IOP) mục tiêu dù đã dùng thuốc tối đa, tiến triển tổn thương thị trường dù nhãn áp tốt, hoặc bệnh nhân không tuân thủ điều trị (tỷ lệ 50-80%). Các yếu tố gây thất bại bao gồm chi phí, tác dụng phụ của thuốc và sự thiếu hiểu biết của bệnh nhân. Khi thuốc không hiệu quả (giảm nhãn áp dưới 15%), việc chuyển sang nhóm thuốc khác (class switch) là cần thiết. Đối với prostaglandin, nên thử chuyển sang một loại prostaglandin khác trước khi đổi nhóm thuốc. Việc giáo dục bệnh nhân và đơn giản hóa phác đồ điều trị là chìa khóa để tăng cường sự tuân thủ.

Vai trò của Laser và Phẫu thuật trong quản lý thất bại

Laser như SLT (Selective Laser Trabeculoplasty) và Micropulse Laser đóng vai trò quan trọng trong việc trì hoãn phẫu thuật hoặc hỗ trợ khi điều trị nội khoa thất bại. SLT đặc biệt hiệu quả trong các trường hợp thất bại với thuốc do cơ chế tác động vào các tế bào sắc tố melanin. Phẫu thuật cắt bè củng mạc (trabeculectomy) vẫn là tiêu chuẩn vàng, nhưng đòi hỏi sự theo dõi sát sao sau phẫu thuật để quản lý quá trình lành thương. Các biến chứng như xơ hóa dưới kết mạc và thượng củng mạc xảy ra ở khoảng 20% bệnh nhân trong giai đoạn sớm. Việc sử dụng các chất chống chuyển hóa như 5-Fluorouracil (5-FU) hoặc Mitomycin C (MMC) cần được kiểm soát chặt chẽ liều lượng để tránh độc tính biểu mô và nội mô.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành Glaucoma (tổng)3,23%
Tỷ lệ PAG2,07%
Tỷ lệ PACG0,81%
Tỷ lệ bệnh nhân chưa được chẩn đoán92,6% - 93%
Độ nhạy chụp ảnh đĩa thị lập thể70 - 75%
Độ đặc hiệu chụp ảnh đĩa thị lập thể95%
Liều 5-Fluorouracil (5-FU)5 mg mỗi lần tiêm (3-10 lần tiêm)
Liều Mitomycin C (MMC)4 - 60 microgram
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, IC293; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa nhãn áp mục tiêu và tầm quan trọng của việc kiểm tra dữ liệu thô trên OCT để tránh chẩn đoán quá mức (over-diagnosis). Việc sử dụng 5-FU và MMC cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng để tránh các biến chứng đe dọa thị lực như tan vỡ vạt củng mạc hoặc độc tính trên bề mặt nhãn cầu.
  • Luôn kiểm tra chất lượng tín hiệu (signal strength) và dữ liệu thô trên OCT trước khi đưa ra quyết định lâm sàng.
  • Thực hiện soi góc (goniocopy) cho mọi bệnh nhân nghi ngờ Glaucoma để phân loại chính xác.
  • Giáo dục bệnh nhân về tính chất mãn tính của bệnh và tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị.
  • Cân nhắc SLT sớm như một lựa chọn thay thế hoặc bổ trợ cho thuốc hạ nhãn áp.
  • Theo dõi sát sao quá trình lành thương sau phẫu thuật cắt bè củng mạc để can thiệp kịp thời các biến chứng xơ hóa.

Tài liệu tham khảo:

AIOC, 2026, Glaucoma Management A Case Based Approach Failures & Way Out, aioseditorproceedings, Video ID: vuTC1BtIEnw.

Xem thêm