Quản lý thủng giác mạc: Từ keo dán mô đến ghép màng Tenon và kỹ thuật mới

Bs Ngô Hữu Thế
5.11.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 (IC299) đã tổng hợp các chiến lược quản lý thủng giác mạc (corneal perforations), một cấp cứu nhãn khoa có nguy cơ gây mù lòa và biến chứng nội nhãn nghiêm trọng. Việc xử trí đòi hỏi sự kết hợp giữa hỗ trợ cấu trúc giác mạc, kiểm soát nhiễm trùng và bảo tồn toàn vẹn nhãn cầu.

Nguyên tắc quản lý thủng giác mạc

Mục tiêu hàng đầu của quản lý thủng giác mạc là cung cấp hỗ trợ mô đệm (stromal support) để tái tạo và duy trì tiền phòng, giúp mống mắt và thể thủy tinh trở về vị trí giải phẫu, từ đó hỗ trợ quá trình lành vết thương và ngăn ngừa nhiễm trùng thứ phát. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân (nhiễm trùng do vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng, herpes hoặc không nhiễm trùng) là yếu tố then chốt để ngăn ngừa tái phát. Các trường hợp không nhiễm trùng cần được quản lý tích cực để tránh tiến triển thành thủng hoặc nhiễm trùng thứ phát.

Xử trí thủng nhỏ và vai trò của keo dán

Đối với các lỗ thủng nhỏ (thường dưới 3 mm), các lựa chọn bao gồm sử dụng keo dán mô (tissue adhesives) kết hợp với kính tiếp xúc băng (bandage contact lens - BCL) hoặc màng ối (amniotic membrane graft - AMG). Keo dán cyanoacrylate (ví dụ: isomile 2 cyanoacrylate glue) có tác dụng kháng khuẩn, đặc biệt với vi khuẩn Gram dương như Staphylococcus aureus và Streptococcus pneumoniae. Ngoài ra, keo còn ức chế quá trình tiêu collagen (collagenolysis) và tan chảy mô đệm (stromal melting). Quy trình thực hiện bao gồm: làm sạch bề mặt, làm khô, bôi một lớp keo mỏng và đặt BCL. Cần lưu ý các biến chứng như viêm kết mạc nhú khổng lồ (giant papillary conjunctivitis) nếu để keo quá lâu hoặc phản ứng giống hội chứng độc tính tiền phòng (toxic anterior segment syndrome - TASS) nếu keo đi vào tiền phòng.

Ghép màng Tenon và các lựa chọn thay thế

Ghép màng Tenon (Tenon patch graft) là một lựa chọn hiệu quả, đặc biệt trong các trường hợp thủng do viêm loét giác mạc ngoại vi (PUK), khô mắt nặng hoặc chấn thương. Màng Tenon cung cấp thể tích, hỗ trợ di cư biểu mô và tích hợp tốt với mô sẹo. So với màng ối, ghép màng Tenon có ưu điểm là mô tự thân, không phụ thuộc vào ngân hàng mắt, chi phí thấp và nguy cơ thải ghép thấp. Đối với các lỗ thủng lớn hơn 3 mm, cần cân nhắc ghép giác mạc tectonic hoặc các vạt mô khác. Việc sử dụng màng ối đa lớp (multi-layer AMG) đã được chứng minh giúp lành vết thương nhanh hơn (trung bình 1,5 tuần so với 3,5 tuần ở nhóm đơn lớp) nhờ cung cấp nhiều yếu tố tăng trưởng hơn.

Ghép giác mạc điều trị (Therapeutic Keratoplasty)

Ghép giác mạc điều trị được chỉ định khi các phương pháp bảo tồn thất bại, đặc biệt trong các ổ loét không lành hoặc tiến triển đe dọa thủng. Mục tiêu chính là loại bỏ ổ nhiễm trùng thay vì cải thiện thị lực ngay lập tức. Quy trình yêu cầu đánh giá vi sinh học đầy đủ, sử dụng các dụng cụ chuyên dụng như vòng cố định (flaring ring) để hỗ trợ nhãn cầu khi cần thiết. Sau phẫu thuật, việc quản lý hậu phẫu rất quan trọng: đối với loét nấm, không bắt đầu steroid ngay mà cần duy trì thuốc kháng nấm ít nhất 2 tuần trước khi cân nhắc steroid. Theo dõi sát sao để phát hiện sớm dấu hiệu thải ghép hoặc tái phát nhiễm trùng là bắt buộc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước thủng nhỏ< 3 mm
Thời gian lành (AMG đơn lớp)3,5 tuần
Thời gian lành (AMG đa lớp)1,5 tuần
Tỷ lệ ghép điều trị (Ấn Độ)12-28% tổng số ca ghép
Kích thước ghép màng ối2 lớp (microporation), 3 lớp (0,5-1,5 mm), 4 lớp (> 1,5 mm)
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như sử dụng keo cyanoacrylate và ghép màng Tenon là những giải pháp cứu cánh quan trọng trong bối cảnh thiếu hụt mô giác mạc hiến tặng. Hạn chế lớn nhất của các phương pháp này là nguy cơ viêm nhiễm kéo dài và khả năng gây loạn thị cao. Việc cá thể hóa điều trị dựa trên kích thước lỗ thủng và nguyên nhân bệnh lý là yếu tố quyết định thành công.
  • Ưu tiên bảo tồn nhãn cầu bằng các biện pháp tectonic trước khi cân nhắc ghép giác mạc toàn phần.
  • Sử dụng keo dán mô cho các lỗ thủng nhỏ, nhưng cần theo dõi sát nguy cơ nhiễm trùng và viêm kết mạc.
  • Ghép màng Tenon là lựa chọn thay thế chi phí thấp và hiệu quả cho các trường hợp thủng giác mạc ngoại vi.
  • Trong ghép giác mạc điều trị, mục tiêu ưu tiên là loại bỏ nhiễm trùng, không phải thị lực.
  • Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ kháng nấm/kháng sinh hậu phẫu và trì hoãn steroid trong loét nấm.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC299 Corneal Perforations A stitch in time saves 24 but better late than never And, aioseditorproceedings, Video ID: lO3keZjkWco.

Xem thêm