Quản lý thủy tinh thể trong chấn thương nhãn cầu: Tiếp cận thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC239) của Dr. Karan Bhatia đã trình bày các chiến lược thực hành trong quản lý thủy tinh thể (lens) ở bệnh nhân chấn thương nhãn cầu. Theo dữ liệu từ cơ sở dữ liệu HAIR, 34% các trường hợp chấn thương thủy tinh thể có kèm theo sa dịch kính (vitreous prolapse), đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kế hoạch phẫu thuật và đánh giá trước mổ.

Đánh giá trước phẫu thuật và chẩn đoán hình ảnh

Việc đánh giá trước phẫu thuật đóng vai trò then chốt trong lập kế hoạch điều trị. Các dấu hiệu như độ sâu tiền phòng (AC depth) không đều có thể là chỉ dấu của tình trạng bán trật thủy tinh thể (subluxation). Mặc dù siêu âm B-scan thường không được chỉ định trong chấn thương nhãn cầu hở (open globe injuries), chụp cắt lớp vi tính (CT scan) là lựa chọn thay thế hữu ích nếu nghi ngờ có dị vật nội nhãn (IFBB - intraocular foreign body). Trong trường hợp nghi ngờ sa dịch kính nhưng không chắc chắn, việc tiêm chất nhuộm (injectone) vào mắt có thể giúp xác nhận chẩn đoán trong quá trình phẫu thuật.

Quản lý rách bao thủy tinh thể

Dữ liệu cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa chẩn đoán trước mổ và thực tế trong mổ: 69 trường hợp rách bao trước được xác định trước mổ nhưng thực tế là 71, và rách bao sau (posterior capsular breach) được xác định là 23 trường hợp nhưng thực tế lên tới 45 trường hợp. Khi phát hiện rách bao, cần tránh thực hiện cắt dịch kính bằng tay (manual vitrectomy) mà nên sử dụng cắt dịch kính tự động (automated vitrectomy). Nếu không có sự hỗ trợ của phẫu thuật viên dịch kính võng mạc (VR surgeon), có thể thực hiện đường vào 4mm bằng dao MVR để thực hiện cắt dịch kính qua pars plana (PPV). Tuyệt đối không sử dụng thủy tinh thể đơn mảnh (single piece lens) khi có rách bao; thay vào đó, nên ưu tiên thủy tinh thể ba mảnh (three-piece lens).

Xử trí mảnh vỡ và viêm

Các mảnh vỡ thủy tinh thể là nguyên nhân chính gây viêm và tăng nhãn áp (IP - intraocular pressure). Tất cả các mảnh vỡ trong tiền phòng cần được loại bỏ để tránh phản ứng viêm dữ dội. Tuy nhiên, đối với các mảnh vỡ nằm phía sau, tác giả khuyến cáo không nên cố gắng hút sạch nếu việc này dẫn đến nguy cơ dính mống mắt hoặc cần phải thực hiện phẫu thuật phức tạp hơn (scarfix). Việc bảo tồn bao thủy tinh thể là ưu tiên để tránh các biến chứng như tăng sinh dịch kính võng mạc phía trước (anterior PVR).

Lựa chọn phẫu thuật: Thì đầu và thì hai

Quyết định thực hiện phẫu thuật lấy thủy tinh thể thì đầu (primary) hay thì hai (secondary) phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của bệnh nhân. Phẫu thuật thì đầu giúp phục hồi thị lực sớm nhưng thách thức nằm ở việc đo sinh trắc học (biometry) và đánh giá loạn thị. Nếu không thể thực hiện đo sinh trắc học quang học, có thể sử dụng đo sinh trắc học nhúng (immersion biometry) sau khi mắt đã ổn định hoặc lấy thông số từ mắt đối diện. Các công thức như Barrett hoặc SRKT thường được ưu tiên sử dụng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ sa dịch kính trong chấn thương thủy tinh thể34% (theo cơ sở dữ liệu HAIR)
Rách bao trước (trước mổ vs trong mổ)69 ca vs 71 ca
Rách bao sau (trước mổ vs trong mổ)23 ca vs 45 ca
Đường vào phẫu thuật pars plana4 mm
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng thủy tinh thể ba mảnh trong mọi trường hợp có rách bao để đảm bảo độ ổn định. Cần lưu ý rằng việc sử dụng chất nhuộm để xác định sa dịch kính cần được thực hiện thận trọng để tránh độc tính cho võng mạc.
  • Luôn ưu tiên sử dụng thủy tinh thể ba mảnh trong các trường hợp có rách bao thủy tinh thể.
  • Sử dụng cắt dịch kính tự động thay vì cắt dịch kính bằng tay khi có rách bao.
  • Loại bỏ hoàn toàn các mảnh vỡ thủy tinh thể trong tiền phòng để kiểm soát phản ứng viêm.
  • Cân nhắc phẫu thuật thì hai nếu việc đo sinh trắc học thì đầu không đảm bảo độ chính xác.
  • Đánh giá võng mạc kỹ lưỡng và quản lý sớm tình trạng nhược thị ở trẻ em.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Karan Bhatia, 2026, Lens Management in Trauma Practical Approaches Across Varied Presentations, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: d2wG-113yIA.

Xem thêm