Bài giảng tại AIOC 2026 (IC144) của Dr. Sujata Guha tập trung vào chiến lược quản lý đục thủy tinh thể bẩm sinh (congenital cataract) kèm theo rung giật nhãn cầu cảm giác (sensory nystagmus). Sự hiện diện của rung giật nhãn cầu trước phẫu thuật thường phản ánh tình trạng nhược thị (amblyopia) nặng do tổn thương đường dẫn truyền hướng tâm (afferent pathway) sớm trong đời, dẫn đến hạn chế phát triển thị giác.
Đặc điểm lâm sàng và tiên lượng
Rung giật nhãn cầu cảm giác thường xuất hiện ở trẻ khoảng 3 tháng tuổi khi bắt đầu có khả năng cố định thị giác, với các đặc điểm tương tự hội chứng rung giật nhãn cầu ở trẻ nhũ nhi (infantile nystagmus syndrome). Mặc dù y văn thường coi rung giật nhãn cầu là chỉ dấu của kết cục thị giác kém, mối tương quan này không hoàn toàn cứng nhắc. Kết cục thị giác cuối cùng phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của rung giật nhãn cầu, mật độ đục của thủy tinh thể và thời điểm phẫu thuật. Nếu rung giật nhãn cầu nặng, đục thủy tinh thể dày đặc và phẫu thuật bị trì hoãn, kết cục thị giác sẽ kém hơn.
Thời điểm phẫu thuật và rủi ro
Chỉ định phẫu thuật trong trường hợp này mang tính cấp bách. Thời gian vàng cho phẫu thuật là khoảng 12 tuần đối với các ca hai mắt và khoảng 6 tuần đối với các ca một mắt. Tuy nhiên, cần lưu ý nguy cơ tăng nhãn áp (glaucoma) sau phẫu thuật đục thủy tinh thể ở trẻ rất nhỏ là khá cao. Các nghiên cứu tại Anh cho thấy phẫu thuật trước 2 tháng tuổi làm tăng đáng kể xác suất mắc bệnh so với phẫu thuật muộn hơn. Do đó, xu hướng hiện nay là cố gắng trì hoãn phẫu thuật đến sau 1 tháng tuổi, ngay cả khi trẻ đã được chẩn đoán từ vài ngày tuổi.
Quyết định đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL)
Nghiên cứu IATS (Infant Aphakia Treatment Study) khuyến cáo không nên đặt IOL cho trẻ dưới 7 tháng tuổi do nguy cơ đục bao sau (visual axis opacification) và nhu cầu tái phẫu thuật cao. Tuy nhiên, nhóm LVPI đã công bố kết quả an toàn khi đặt IOL cho trẻ dưới 6 tháng tuổi trong các trường hợp chọn lọc. Chống chỉ định đặt IOL bao gồm: đường kính giác mạc dưới 10 mm, mắt cực nhỏ (dưới 18 mm) và cấu trúc đoạn trước kém phát triển.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời điểm phẫu thuật (hai mắt) | Khoảng 12 tuần |
| Thời điểm phẫu thuật (một mắt) | Khoảng 6 tuần |
| Chống chỉ định đường kính giác mạc | Dưới 10 mm |
| Chống chỉ định chiều dài trục nhãn cầu | Dưới 18 mm |
| Độ quá chỉnh (overcorrection) dưới 3 tháng | Khoảng 8 diopters |
| Độ quá chỉnh (overcorrection) từ 6 tháng | Khoảng 6 diopters |
Kỹ thuật phẫu thuật và công thức tính công suất IOL
Phẫu thuật cần thực hiện dưới gây mê, sử dụng biometry ngâm (immersion biometry) vì độ chính xác cao hơn so với biometry tiếp xúc (applanation biometry). Đối với công thức tính IOL, Barrett's Universal cho kết quả dự đoán tốt ở trẻ có chiều dài trục nhãn cầu trung bình (21-24 mm), trong khi SRK/II cũng cho thấy tương quan tốt. Nguyên tắc cơ bản là duy trì tiền phòng ổn định, tránh xẹp tiền phòng để ngăn co đồng tử. Cần sử dụng chất nhầy (viscoelastic) độ nhớt cao, nhuộm bao trước (anterior capsule) vì phản xạ đáy mắt (retro glow) ở trẻ em rất kém. Luôn thực hiện cắt dịch kính trước (anterior vitrectomy) và cắt bao sau ở trẻ dưới 6 tuổi, đồng thời khâu kín mọi vết mổ.
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc quản lý rung giật nhãn cầu cảm giác đòi hỏi sự cân bằng giữa việc can thiệp sớm để tránh nhược thị và việc trì hoãn để giảm nguy cơ tăng nhãn áp. Các công thức tính IOL hiện nay chủ yếu dựa trên dữ liệu người lớn, do đó việc cá thể hóa dựa trên chiều dài trục nhãn cầu và tiền sử gia đình là cực kỳ quan trọng.
Các điểm thay đổi thực hành lâm sàng:
- Ưu tiên phẫu thuật sau 1 tháng tuổi để giảm nguy cơ tăng nhãn áp hậu phẫu.
- Sử dụng biometry ngâm thay vì tiếp xúc để tăng độ chính xác.
- Luôn thực hiện cắt dịch kính trước và cắt bao sau cho trẻ dưới 6 tuổi.
- Tư vấn kỹ cho phụ huynh rằng phẫu thuật chỉ là bước khởi đầu, cần tuân thủ điều trị nhược thị và theo dõi suốt đời.
- Cá thể hóa độ quá chỉnh dựa trên chiều dài trục nhãn cầu và khả năng tuân thủ đeo kính của gia đình.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sujata Guha, 2026, Management of Congenital Cataract with Sensory Nystagmus, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: QGECInVLpKY.