Quản lý đục thủy tinh thể, sa dịch kính và lỏng dây chằng Zinn trong phẫu thuật

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Phẫu thuật đục thủy tinh thể là một thủ thuật phổ biến và an toàn, tuy nhiên sự mất ổn định của dây chằng Zinn (zonular instability) làm tăng đáng kể độ phức tạp và nguy cơ trong quá trình thực hiện. Dây chằng Zinn được cấu tạo chủ yếu từ các sợi fibrillin, có khả năng đàn hồi gấp bốn lần chiều dài nghỉ, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của thủy tinh thể. Các nguyên nhân gây tổn thương dây chằng bao gồm chấn thương (đụng dập, xuyên thấu), các bệnh lý hệ thống như hội chứng Marfan, hội chứng Weill-Marchesani, bệnh homocysteinuria và hội chứng giả bong bao (pseudoexfoliation syndrome). Sự mất ổn định này dẫn đến các thách thức như sa thủy tinh thể ra sau, sa dịch kính vào tiền phòng, và khó khăn trong việc đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) đúng vị trí.

Đánh giá bệnh nhân có mất ổn định dây chằng Zinn

Việc đánh giá toàn diện trước phẫu thuật là bước then chốt để dự đoán các khó khăn trong quá trình mổ. Bác sĩ cần khai thác kỹ tiền sử chấn thương và các bệnh lý hệ thống. Trên lâm sàng, các dấu hiệu như phacodonosis (thủy tinh thể rung rinh), iridodonesis (mống mắt rung rinh), hoặc sự thay đổi vị trí thủy tinh thể theo tư thế đầu là những chỉ dấu quan trọng. Khám trên đèn khe (slit-lamp examination) cần chú ý đến sự hiện diện của dịch kính trong tiền phòng, các khiếm khuyết mống mắt, hoặc sự hiện diện của vật liệu giả bong bao. Việc đo chiều dài trục nhãn cầu và công suất giác mạc thường không khó khăn, tuy nhiên cần lưu ý rằng bệnh nhân có mất ổn định dây chằng thường có tiền phòng sâu hơn dự kiến sau mổ, do đó nên chọn công suất IOL hướng về phía cận thị nhẹ để giảm thiểu nguy cơ viễn thị sau phẫu thuật.

Lập kế hoạch phẫu thuật

Sự khó lường là đặc điểm chính của các ca phẫu thuật này, do đó cần chuẩn bị các phương pháp gây tê kéo dài như gây tê cạnh nhãn cầu (peribulbar) hoặc sau nhãn cầu (retrobulbar). Đối với bệnh nhân hội chứng giả bong bao không có bất thường khác, gây tê tại chỗ có thể được áp dụng. Chuẩn bị tiền phẫu bao gồm giãn đồng tử bằng 2.5% phenylephrine kết hợp 1% tropicamide hoặc 1% cyclopentolate. Phân loại mức độ mất ổn định dây chằng giúp định hướng chiến lược phẫu thuật:

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phân loại Type IYếu dây chằng toàn bộ mức độ nhẹ hoặc mất dây chằng khu trú
Phân loại Type IIMất dây chằng vùng đáng kể nhưng còn nguyên vẹn ít nhất một góc phần tư
Phân loại Type IIIYếu dây chằng lan tỏa, nặng hoặc mất gần như toàn bộ dây chằng

Quản lý Type I

Trong Type I, mục tiêu là ổn định túi bao bằng vòng căng bao (capsular tension ring - CTR). CTR giúp phân phối lực căng đến các vùng dây chằng còn khỏe. CTR hoạt động hiệu quả nhất khi mất dây chằng dưới 120 độ. Trong quá trình phẫu thuật, cần sử dụng chất nhầy (viscoelastic) để làm đầy tiền phòng và ngăn chặn sa dịch kính. Nếu dịch kính đã vào tiền phòng, cần thực hiện cắt dịch kính (vitrectomy) bằng kỹ thuật hai tay (bimanual) qua đường pars plana. Việc sử dụng triamcinolone acetonide để nhuộm dịch kính giúp bác sĩ quan sát và loại bỏ dịch kính chính xác hơn. Sau khi lấy vỏ, CTR được đặt vào túi bao để hỗ trợ đặt IOL.

Quản lý Type II

Type II đòi hỏi các kỹ thuật phức tạp hơn do mất dây chằng đáng kể. Việc tạo đường xé bao (capsulorrhexis) rất khó khăn vì thủy tinh thể có xu hướng di lệch. Sử dụng móc mống mắt (iris hooks) hoặc phân đoạn căng bao (capsular tension segment - CTS) để cố định mép bao là cần thiết. Khi cần cố định IOL vào củng mạc, các vòng căng bao cải tiến (modified CTR - MCTR) có lỗ khâu được sử dụng. Kỹ thuật khâu MCTR vào củng mạc đòi hỏi sự chính xác để đảm bảo IOL được đặt đúng tâm. Việc tạo vạt củng mạc (scleral flap) hoặc xoay nút chỉ vào trong củng mạc giúp giảm nguy cơ xói mòn chỉ qua kết mạc.

Quản lý Type III

Type III là tình trạng mất dây chằng nặng, thường cần sự hỗ trợ của bác sĩ chuyên khoa võng mạc để thực hiện cắt bỏ thủy tinh thể và cắt dịch kính. Nếu túi bao không còn, IOL phải được khâu vào mống mắt hoặc củng mạc, hoặc sử dụng IOL tiền phòng. Lựa chọn giữa khâu IOL vào mống mắt hay củng mạc phụ thuộc vào tuổi bệnh nhân và tình trạng mống mắt. Các kỹ thuật như khâu McCannel hoặc sử dụng nút thắt Siepser (Siepser slip knot) là những phương pháp phổ biến để cố định IOL trong các trường hợp này.

Bình luận: Thông tin theo [Nordlund & Cionni, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như khâu MCTR hoặc cố định IOL vào củng mạc đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao và kinh nghiệm xử lý biến chứng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu cụ thể về tỷ lệ thành công dài hạn của từng kỹ thuật khâu chỉ, do đó bác sĩ cần cân nhắc dựa trên tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân.
  • Luôn chuẩn bị sẵn sàng phương án cắt dịch kính và các thiết bị hỗ trợ như CTR/CTS trong các ca phẫu thuật có nguy cơ mất ổn định dây chằng.
  • Sử dụng triamcinolone acetonide để nhuộm dịch kính giúp cải thiện đáng kể khả năng quan sát và loại bỏ dịch kính an toàn.
  • Ưu tiên tạo vạt củng mạc hoặc xoay nút chỉ vào trong củng mạc khi khâu cố định IOL để giảm thiểu nguy cơ xói mòn chỉ và viêm nội nhãn muộn.
  • Trong trường hợp mất dây chằng nặng (Type III), nên có sự phối hợp với chuyên gia võng mạc để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Nordlund, M. L., & Cionni, R., 2009, Traumatic cataract, vitreous prolapse, and loose zonules, Corneal Surgery, 635-646.

Xem thêm