Quang học kính cứng và các yếu tố ảnh hưởng đến thị lực người đeo

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Chương 13 trong sách "Contact Lens Practice" (2018) của W. Neil Charman trình bày chi tiết về quang học của kính tiếp xúc cứng (rigid lens) và vai trò của thấu kính nước mắt (tear lens). Hệ thống quang học khi đeo kính cứng bao gồm ba thành phần chính: kính cứng, thấu kính nước mắt và mắt, trong đó thấu kính nước mắt đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh công suất khúc xạ tổng thể.

Đặc tính cơ bản của thấu kính nước mắt

Công suất của thấu kính nước mắt phụ thuộc vào hình học của mặt sau kính cứng và mặt trước giác mạc. Khi kính cứng có độ cong phẳng hơn, bằng hoặc dốc hơn so với giác mạc, thấu kính nước mắt sẽ tạo ra công suất âm, bằng không hoặc dương tương ứng. Công thức tính công suất thấu kính nước mắt (FT) được xác định dựa trên chiết suất nước mắt (nT = 1.336) và bán kính cong. Một quy tắc lâm sàng hữu ích là công suất thấu kính nước mắt tăng khoảng +0.25 D cho mỗi 0.05 mm bán kính cong vùng quang học mặt sau (BOZR) dốc hơn so với bán kính giác mạc. Ngược lại, nếu BOZR phẳng hơn 0.05 mm, công suất BVP (back vertex power) cần điều chỉnh +0.25 D để bù trừ.

Thấu kính nước mắt trong quá trình thử kính

Khi sử dụng kính thử (trial lens), công suất kính đặt hàng được tính bằng tổng BVP của kính thử và kết quả khúc xạ chồng (over-refraction). Trong trường hợp kính đặt hàng có BOZR khác với kính thử, công suất thấu kính nước mắt sẽ thay đổi, dẫn đến yêu cầu thay đổi BVP của kính đặt hàng. Ví dụ, nếu kính thử có BOZR 8.10 mm và BVP -3.00 D, với khúc xạ chồng +1.00 D, BVP lý tưởng là -2.00 D. Nếu thay đổi BOZR sang 8.25 mm (phẳng hơn 0.15 mm), BVP cần điều chỉnh thành -1.25 D để duy trì hiệu quả điều chỉnh thị lực.

Tính toán bán kính bề mặt từ kính thử

Việc xác định bán kính vùng quang học mặt trước (FOZR) cần thiết để đạt được BVP mong muốn đòi hỏi tính toán dựa trên độ dày trung tâm và chiết suất của vật liệu kính. Ví dụ, với kính thử BVP -7.00 D, BOZR 8.00 mm, khúc xạ chồng -1.00 D, chiết suất 1.49 và độ dày 0.30 mm, BVP cuối cùng cần đạt là -8.00 D. Công suất mặt sau của kính được tính toán thông qua các phương trình quang học để đảm bảo hội tụ ánh sáng chính xác tại võng mạc.

Trung hòa loạn thị giác mạc bằng kính cứng cầu

Kính cứng mặt cầu có khả năng trung hòa gần như hoàn toàn loạn thị giác mạc do thấu kính nước mắt tạo ra. Loạn thị giác mạc được giảm đi khoảng 10 lần khi mắt tiếp xúc với nước mắt thay vì không khí. Tuy nhiên, kính cứng không điều chỉnh được loạn thị do thủy tinh thể (lenticular astigmatism). Nếu bệnh nhân có loạn thị giác mạc thấp nhưng vẫn có triệu chứng thị giác, có thể do loạn thị thủy tinh thể ngược dấu với loạn thị giác mạc. Đối với loạn thị giác mạc trên 2.00 DC, cần cân nhắc sử dụng kính điều chỉnh loạn thị (toroidal correction).

Quang sai của kính tiếp xúc cứng

Quang sai cầu (spherical aberration) là quang sai chính của hệ thống kính cứng-mắt. Các nghiên cứu cho thấy quang sai cầu chỉ giảm đáng kể hiệu suất thị giác khi đồng tử lớn hơn 6 mm và công suất kính dương hơn -3.00 D. Kính cứng mặt cầu thường có khả năng chống chịu tốt hơn với hiện tượng lệch tâm (decentration) so với kính mặt phi cầu. Mặc dù kính cứng có thể làm thay đổi quang sai bậc cao, nhưng tác động này phụ thuộc vào sự cân bằng giữa quang sai giác mạc và thủy tinh thể của từng cá nhân.

Các hiệu ứng khác của kính cứng

Các hiệu ứng quang học khác bao gồm hiệu ứng lăng kính (prismatic effects) do kính lệch tâm hoặc nghiêng, tuân theo quy tắc Prentice (P=Fc). Hiện tượng uốn cong kính (flexure) có thể xảy ra trên giác mạc có độ loạn thị cao, đặc biệt với kính mỏng, dẫn đến giảm hiệu quả điều chỉnh. Ngoài ra, các hiệu ứng gây nhiễu thị giác như "halo" có thể xuất hiện nếu vùng quang học của kính nhỏ hơn đồng tử hoặc kính bị lệch tâm đáng kể.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Chiết suất nước mắt (nT)1.336
Quy tắc thay đổi BVP-0.25 D cho mỗi 0.05 mm BOZR dốc hơn
Ngưỡng loạn thị cần kính toricTrên 2.00 DC
Ngưỡng đồng tử ảnh hưởng quang saiLớn hơn 6 mm
Quy tắc PrenticeP = Fc
Bình luận: Thông tin theo Charman (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tính dự đoán được của kính cứng nhờ thấu kính nước mắt, tuy nhiên cần lưu ý rằng các tính toán quang học lý thuyết có thể khác biệt với thực tế lâm sàng do sự thay đổi độ dày màng nước mắt và sự di động của kính trên mắt. Các cảnh báo về hiện tượng uốn cong kính (flexure) trên giác mạc loạn thị cao là điểm quan trọng cần kiểm tra bằng khúc xạ chồng.
  • Kiểm tra kỹ khúc xạ chồng khi thay đổi BOZR của kính cứng so với kính thử.
  • Cân nhắc sử dụng kính toric nếu loạn thị giác mạc vượt quá 2.00 DC.
  • Đánh giá hiện tượng uốn cong kính (flexure) trên các bệnh nhân có giác mạc loạn thị cao và sử dụng kính mỏng.
  • Lưu ý hiện tượng "halo" ở bệnh nhân có đồng tử lớn hoặc kính bị lệch tâm.
  • Sử dụng kính cứng mặt cầu để tối ưu hóa thị lực trong các trường hợp loạn thị giác mạc thông thường.

Tài liệu tham khảo:

W. Neil Charman, 2018, Rigid Lens Optics, Contact Lens Practice, 130-135.

Xem thêm