Quy trình khám sơ bộ cho bệnh nhân đeo kính tiếp xúc

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Quy trình khám sơ bộ cho bệnh nhân đeo kính tiếp xúc (contact lens) bao gồm khai thác tiền sử, đánh giá ban đầu, đo đạc nhãn khoa, sinh hiển vi (slit-lamp biomicroscopy) và các xét nghiệm bổ sung. Thông tin thu thập được là cơ sở để xác định sự phù hợp của bệnh nhân với kính tiếp xúc, lựa chọn loại kính (mềm, cứng hoặc củng mạc), tần suất thay thế, phương thức đeo và hệ thống chăm sóc kính. Đây cũng là dữ liệu nền tảng để theo dõi tình trạng mắt, bao gồm các vấn đề lâm sàng như chẩn đoán keratoconus, dấu hiệu thải ghép giác mạc, tăng nhãn áp do steroid hoặc các thay đổi võng mạc ngoại vi ở bệnh nhân cận thị nặng.

Đo thị lực

Thị lực là phép đo đầu tiên sau khi khai thác tiền sử, cung cấp thị lực thói quen (habitual vision) của bệnh nhân mà không bị ảnh hưởng bởi các thao tác khám sau đó. Việc đo thị lực có và không có kính đeo thường xuyên ở cả khoảng cách xa và gần là cần thiết để đối chiếu với tiền sử, khúc xạ và khám thị giác hai mắt (binocular vision). Bảng thị lực máy tính có ưu điểm là các optotypes có thể được ngẫu nhiên hóa để ngăn bệnh nhân ghi nhớ trình tự chữ cái trong các lần khám kế tiếp. Thị lực không kính cũng là thông tin quan trọng để bệnh nhân so sánh với thị lực đạt được khi đeo kính tiếp xúc.

Khúc xạ khách quan và chủ quan

Giai đoạn đầu của khúc xạ là đánh giá khách quan. Các máy khúc xạ tự động kỹ thuật số (digital autorefractors) ngày càng phổ biến, thường kết hợp đo nhãn áp và độ cong giác mạc. Tuy nhiên, kỹ thuật soi bóng đồng tử (retinoscopy) vẫn có giá trị trong việc xác định trạng thái khúc xạ và chất lượng quang học của mắt. Các chỉ định soi bóng đồng tử bao gồm thị lực với kính gọng dưới 6/6 (20/20) hoặc loạn thị cao/thay đổi trục loạn thị nghi ngờ keratoconus. Khúc xạ chủ quan nên được thực hiện trên gọng thử (trial frame) để giảm thiểu sự điều tiết. Với bệnh nhân chưa lão thị, cần áp dụng kỹ thuật làm mờ (blur function) bằng cách thêm thấu kính +0.50 D hoặc +0.75 D để thư giãn điều tiết.

Đo đạc giải phẫu

Các kích thước cấu trúc nhãn cầu trước cần được đo đạc thường quy. Đường kính giác mạc ngang thường từ 10-13 mm (trung bình 11.5 mm). Giác mạc dưới 10 mm được coi là giác mạc nhỏ (microcornea) và trên 13 mm là giác mạc lớn (megalocornea). Đường kính đồng tử thường từ 3-6.5 mm trong điều kiện ánh sáng ban ngày (photopic) và 5-8 mm trong điều kiện ánh sáng yếu (mesopic). Đối với kính cứng, cần ghi nhận vị trí mi mắt trên và dưới so với giác mạc để tối ưu hóa sự thoải mái. Thông thường, mi trên che rìa giác mạc trên 1-2 mm và mi dưới nằm gần rìa giác mạc dưới.

Đo độ cong giác mạc (Keratometry)

Đánh giá hình dạng giác mạc là phần tiêu chuẩn. Máy đo độ cong giác mạc (keratometer) đo độ cong của kinh tuyến chính tại 3 mm trung tâm (K-readings). Trong lắp kính mềm, K-readings giúp xác định giác mạc dốc để chọn bán kính vùng quang học sau (BOZR) phù hợp. Trong lắp kính cứng, K-readings được dùng trực tiếp để chọn BOZR của kính thử. Nếu mires của máy keratometer bị biến dạng, có thể có loạn thị không đều. Hạn chế của keratometer là chỉ đo bán kính giác mạc trung tâm, giả định giác mạc hình cầu với loạn thị đều và có phạm vi đo giới hạn từ 36.00-53.00 D.

Sinh hiển vi (Slit-lamp Biomicroscopy)

Sinh hiển vi được sử dụng để đánh giá sức khỏe mắt trước và ghi nhận hình ảnh nền. Sáu vùng của nhãn cầu trước cần được đánh giá: kết mạc mi, tình trạng tăng sinh mạch máu, biến dạng, bất thường màng nước mắt, thâm nhiễm/đục và thay đổi nội mô. Các kỹ thuật chiếu sáng bao gồm: chiếu sáng khuếch tán (diffuse wide beam) cho cái nhìn tổng quan; chiếu sáng trực tiếp (direct focal illumination) bao gồm parallelepiped (0.1-1.0 mm) để đánh giá bề mặt, optic section (0.02-0.1 mm) để đánh giá độ sâu tổn thương, và phản xạ gương (specular reflection) để đánh giá nội mô; chiếu sáng gián tiếp (indirect illumination) bao gồm retroillumination và sclerotic scatter để phát hiện các thay đổi tinh tế như phù giác mạc trung tâm.

Đánh giá màng nước mắt

Có sáu loại kỹ thuật chẩn đoán suy giảm màng nước mắt (the six Ss): 1. Triệu chứng và tiền sử (bảng câu hỏi khô mắt); 2. Sinh hiển vi (đo chiều cao hồ lệ và giao thoa lớp lipid); 3. Kiểm tra độ bền màng nước mắt (thời gian vỡ phim nước mắt - TBUT); 4. Đánh giá nhuộm bề mặt nhãn cầu (fluorescein hoặc lissamine green); 5. Đánh giá chớp mắt; 6. Kiểm tra tiết nước mắt (Schirmer hoặc cotton thread test).

Khúc xạ sóng (Wavefront Refraction)

Nếu thị lực không đạt 6/6 (20/20) với khúc xạ chủ quan, đánh giá khúc xạ sóng có thể hữu ích. Máy đo quang sai (aberrometer) cung cấp sai số sóng (WFE) tính bằng micromet (RMS). Sai số sóng bậc cao (HO-WFE) không thể chỉnh bằng kính gọng thông thường. Ở mắt bình thường, HO-WFE thường dưới 0.5 μm. HO-WFE được coi là bất thường nếu vượt quá 1.0 μm. Các tình trạng như keratoconus có thể gây HO-WFE lớn, thường trên 3.0 μm.

Bản đồ giác mạc (Corneal Topography) và Tomography

Bản đồ giác mạc (topography) sử dụng đĩa Placido để đo bề mặt giác mạc. Keratoconus được nghi ngờ nếu: chênh lệch công suất giác mạc ≥1.50 D tại các vị trí 3 mm trên và dưới trục thị giác; công suất đỉnh giác mạc ≥47.00 D; hoặc bất đối xứng liên nhãn ≥1.00 D. Corneal tomography cung cấp tái tạo 3D bao gồm phân tích độ cao bề mặt trước/sau và bản đồ pachymetry, là đánh giá toàn diện nhất cho các bệnh lý giác mạc hoặc sau phẫu thuật.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Đường kính giác mạc ngang10-13 mm (trung bình 11.5 mm)
Đường kính đồng tử (photopic)3-6.5 mm
Đường kính đồng tử (mesopic)5-8 mm
Phạm vi đo của Keratometer36.00-53.00 D
HO-WFE bình thườngdưới 0.5 μm
HO-WFE bất thườngtrên 1.0 μm
HO-WFE trong Keratoconusthường trên 3.0 μm
Chênh lệch công suất giác mạc nghi ngờ Keratoconus≥1.50 D
Công suất đỉnh giác mạc nghi ngờ Keratoconus≥47.00 D
Bất đối xứng công suất đỉnh giác mạc nghi ngờ Keratoconus≥1.00 D
Bình luận: Thông tin theo Bruce, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như soi bóng đồng tử và sinh hiển vi là nền tảng không thể thay thế trong thực hành kính tiếp xúc, ngay cả khi công nghệ kỹ thuật số phát triển. Cần lưu ý rằng việc đo đạc chính xác các thông số giải phẫu và khúc xạ là yếu tố quyết định sự thành công của việc lắp kính và giảm thiểu biến chứng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp các bảng liều lượng thuốc vì đây là tài liệu về quy trình khám, không phải điều trị dược lý.
  • Thực hiện soi bóng đồng tử để đánh giá chất lượng quang học mắt thay vì chỉ dựa vào máy khúc xạ tự động.
  • Sử dụng kỹ thuật làm mờ (blur technique) để kiểm soát điều tiết khi đo khúc xạ cho bệnh nhân trẻ.
  • Ghi nhận vị trí mi mắt và đường kính giác mạc để tối ưu hóa thiết kế kính cứng.
  • Áp dụng sinh hiển vi với các kỹ thuật chiếu sáng khác nhau (đặc biệt là phản xạ gương và sclerotic scatter) để phát hiện sớm các thay đổi nội mô hoặc phù giác mạc.
  • Đánh giá HO-WFE ở những bệnh nhân có thị lực không đạt tối ưu dù đã chỉnh kính đúng độ.

Tài liệu tham khảo:

Bruce, A. S., 2018, Preliminary Examination, In: Manual of Contact Lens Fitting and Prescribing, 3rd ed., Elsevier, pp. 346-355.

Xem thêm