Tại hội thảo AIOC 2026, phiên IC321, Dr. Gautam Jain đã trình bày về các phương pháp thu thập, đánh giá và bảo quản mô giác mạc nhằm tối ưu hóa kết quả phẫu thuật ghép giác mạc (keratoplasty). Ngân hàng mắt đóng vai trò là tổ chức phi lợi nhuận chịu trách nhiệm thu thập, lưu trữ và phân phối mô giác mạc, với cấu trúc bao gồm hai bộ phận chính là y tế và hành chính.
Quy trình thu thập mô giác mạc
Việc thu thập mô giác mạc đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn y tế. Các trường hợp chống chỉ định bao gồm người hiến có các bệnh lý loạn dưỡng di truyền (hereditary dystrophies) hoặc giác mạc hình chóp (ectatic disorders). Quy trình bắt đầu bằng việc xin phép pháp lý, xem xét hồ sơ bệnh án, chuẩn bị vô khuẩn, xác định người hiến và thu thập máu sau tử vong. Hai phương pháp thu thập chính là bóc tách nhãn cầu (enucleation) hoặc cắt giác củng mạc tại chỗ (in situ corneoscleral excision). Trong quá trình chuẩn bị, cần nâng cao đầu người hiến để tránh ứ máu vùng hốc mắt, thực hiện tưới rửa túi kết mạc và giác mạc, làm sạch mi mắt bằng povidone iodine 5% với thời gian tiếp xúc 3 phút, lặp lại tưới rửa 3 lần. Cần duy trì độ ẩm cho mô bằng gạc ẩm và dung dịch cân bằng muối (balanced salt solution) để ngăn ngừa tình trạng khô biểu mô.
Đánh giá mô giác mạc
Đánh giá mô giác mạc bao gồm khám bằng đèn khe (slit lamp) để kiểm tra độ trong, khuyết tật biểu mô, dị vật, cung giác mạc (arcus) và các đục giác mạc. Việc sử dụng chiếu sáng khuếch tán giúp phát hiện khuyết tật biểu mô, trong khi khe hẹp và rộng giúp đánh giá phù giác mạc. Quan trọng nhất là sử dụng hiển vi nội mô (specular microscopy) để phân tích mật độ tế bào, kích thước tế bào, kiểm tra đa hình thái (pleomorphism) và đa kích thước (polymegathism). Mật độ tế bào nội mô là chỉ số then chốt đánh giá chất lượng mô. Ngoài ra, cần kiểm tra sự hiện diện của các hạt giác mạc (corneal gutta). Dựa trên các thông số này, mô được phân loại từ xuất sắc đến kém để quyết định mục đích sử dụng như ghép quang học, điều trị hoặc tạo hình.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Mật độ tế bào nội mô xuất sắc | > 3.000 tế bào/mm2 |
| Mật độ tế bào nội mô rất tốt | 2.500 - 3.000 tế bào/mm2 |
| Phạm vi bình thường hệ số biến thiên (CV) | 0,20 - 0,30 |
| Nồng độ povidone iodine | 5% |
| Thời gian tiếp xúc povidone iodine | 3 phút |
| Thời gian bảo quản MK medium | Khoảng 4 ngày |
| Thời gian bảo quản K Sol | Lên đến 14 ngày |
Phương pháp bảo quản mô giác mạc
Các phương pháp bảo quản được phân loại theo thời gian lưu trữ: ngắn hạn, trung hạn, dài hạn và rất dài hạn. Phương pháp buồng ẩm (moist chamber) là phương pháp ngắn hạn, sử dụng thùng kín với gạc cotton ở nhiệt độ 4°C, ưu điểm là đơn giản nhưng thời gian lưu trữ hạn chế. Phương pháp trung hạn sử dụng các môi trường như MK medium (thời gian khoảng 4 ngày) hoặc môi trường cải tiến (4 ngày ở 4°C). Các môi trường giàu chondroitin sulfate như Kerasol hoặc K Sol cho phép bảo quản lạnh lên đến 14 ngày, giúp bảo tồn tế bào nội mô và biểu mô tốt hơn. Đối với lưu trữ dài hạn, có thể sử dụng phương pháp nuôi cấy cơ quan (organ culture) ở 34°C hoặc đông lạnh (cryopreservation) ở -80°C. Đông lạnh cho phép sử dụng mô trong các tình huống khẩn cấp và đảm bảo chất lượng mô lâu dài.
Bình luận: Thông tin theo Dr. Gautam Jain, AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xử lý mô đúng cách qua nhiều khâu: thu thập, vận chuyển, xử lý tại ngân hàng mắt và thao tác trong phẫu thuật. Việc lựa chọn môi trường bảo quản như K Sol so với MK medium có thể mang lại kết quả tốt hơn dù chi phí cao hơn. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu so sánh cụ thể về tỷ lệ thành công lâm sàng giữa các phương pháp bảo quản.
- Đảm bảo quy trình vô khuẩn nghiêm ngặt từ khâu thu thập đến phẫu thuật.
- Sử dụng hiển vi nội mô để đánh giá chính xác chất lượng mô trước khi ghép.
- Ưu tiên sử dụng các môi trường bảo quản hiện đại (như K Sol) để kéo dài thời gian lưu trữ và bảo tồn tế bào.
- Kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ bảo quản (4°C cho ngắn/trung hạn, -80°C cho đông lạnh).
- Không thỏa hiệp về chất lượng môi trường bảo quản vì mô giác mạc là nguồn tài nguyên vô giá.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Gautam Jain, 2026, Corneal Tissue Retrieval, Evaluation and Storage, AIOC 2026 IC321, Video ID: 9zKfEmw5LYk.