Tài liệu Cornea Atlas (2014) cung cấp cái nhìn tổng quan về các rối loạn sản xuất nước mắt và hệ thống lệ, bao gồm cơ chế bệnh sinh của khô mắt và các bệnh lý viêm nhiễm hệ thống dẫn lệ. Phim nước mắt bao gồm ba lớp: lớp nhầy (mucous layer) do tế bào đài kết mạc tiết ra, lớp nước (aqueous layer) do tuyến lệ chính và phụ tiết ra, và lớp lipid (lipid layer) do tuyến Meibomian tiết ra.
Khô mắt
Khô mắt là một rối loạn định lượng và định tính của quá trình sản xuất nước mắt. Thời gian vỡ phim nước mắt (tear break-up time - BUT) là chỉ số quan trọng để đánh giá. Khi bệnh nhân chớp mắt, phim nước mắt được phân bố đều trên bề mặt giác mạc. Khi phim nước mắt mỏng đi, các đốm khô (dry spots) xuất hiện. Thời gian BUT từ 10 giây trở xuống được coi là bất thường. Các dấu hiệu lâm sàng bao gồm viêm bờ mi, mất lông mi, bề mặt giác mạc khô, phản xạ ánh sáng không đều và sự hiện diện của chất nhầy trên bề mặt giác mạc.
Nghiệm pháp Schirmer được sử dụng để đánh giá chức năng tiết nước mắt. Khi thực hiện với thuốc tê, nghiệm pháp đo lường sự tiết nước mắt cơ bản (basal tear secretion) bằng cách loại bỏ kích thích từ giấy lọc. Khi thực hiện không có thuốc tê, nghiệm pháp đo cả sự tiết nước mắt cơ bản và phản xạ (reflex tear secretion). Các tổn thương biểu mô giác mạc thường gặp bao gồm viêm giác mạc chấm nông (superficial punctate keratopathy - SPK), có thể quan sát thấy qua nhuộm Fluorescein hoặc Rose bengal. Rose bengal đặc biệt hữu ích trong việc nhuộm các tế bào biểu mô bị tổn thương và các sợi nhầy (mucous filaments).
Viêm tuyến lệ, viêm túi lệ và viêm lệ quản
Viêm tuyến lệ (dacryoadenitis) biểu hiện bằng tình trạng viêm, sưng đỏ vùng mi trên phía thái dương, thường gây biến dạng bờ mi hình chữ S. Viêm túi lệ (dacryocystitis) là tình trạng viêm nhiễm cấp tính túi lệ, thường kèm theo viêm kết mạc nhầy mủ. Trong các trường hợp nặng, viêm túi lệ có thể dẫn đến hình thành đường rò (fistulous tract) từ túi lệ ra da.
Viêm lệ quản (canaliculitis) thường do Actinomyces israelli gây ra, một loại vi khuẩn kỵ khí có đặc điểm nhuộm Gram và kháng acid thay đổi. Các dấu hiệu bao gồm viêm kết mạc mãn tính và điểm lệ sưng đỏ (pouting punctum). Khi ấn vào điểm lệ, có thể thấy các khối kết tụ chứa hạt lưu huỳnh (sulfur granules). Điều trị thường bao gồm mở lệ quản bằng phẫu thuật và bơm rửa.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ngưỡng BUT bất thường | 10 giây hoặc ít hơn |
| Schirmer (có thuốc tê) - Rất nặng | 0-5 mm |
| Schirmer (có thuốc tê) - Trung bình | 5-10 mm |
| Schirmer (có thuốc tê) - Nhẹ | 10-15 mm |
| Schirmer (có thuốc tê) - Bình thường | >15 mm |
| Schirmer (không thuốc tê) - Khô mắt | <15 mm |
| Schirmer (không thuốc tê) - Rất nặng | <5 mm |
| Liều Acetylcysteine (Mucomyst) | 10% |
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas, 2014; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiệm pháp như Schirmer và BUT là công cụ hỗ trợ chẩn đoán, cần kết hợp với triệu chứng cơ năng và các test bề mặt nhãn cầu khác (như osmolarity hoặc MMP-9) để tăng độ chính xác. Lưu ý rằng việc sử dụng Acetylcysteine 10% là một lựa chọn điều trị triệu chứng cho các trường hợp có quá nhiều chất nhầy, không phải là điều trị nguyên nhân gốc rễ của khô mắt.
- Đo BUT định kỳ để theo dõi sự ổn định của phim nước mắt.
- Sử dụng nghiệm pháp Schirmer có thuốc tê để tách biệt tiết nước mắt cơ bản.
- Cân nhắc viêm lệ quản do Actinomyces khi bệnh nhân có viêm kết mạc mãn tính không đáp ứng với điều trị thông thường.
- Sử dụng nhuộm Rose bengal để phát hiện sớm các tổn thương biểu mô và sợi nhầy mà Fluorescein có thể bỏ sót.
- Kiểm tra kỹ điểm lệ và ấn vùng túi lệ khi có triệu chứng viêm kết mạc dai dẳng.
Tài liệu tham khảo:
Krachmer, J. H., Mannis, M. J., & Holland, E. J., 2014, Cornea Atlas, Elsevier, trang 36-43.