Sàng lọc và quản lý bệnh lý võng mạc ở trẻ sơ sinh: Từ tầm soát đến phẫu thuật

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 IC226 với chủ đề "How we see beyond, in little eyes too" đã thảo luận về các chiến lược sàng lọc mắt toàn diện cho trẻ sơ sinh và các kỹ thuật phẫu thuật tiên tiến trong bệnh lý võng mạc trẻ em. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện sớm các bệnh lý không chỉ giới hạn ở bệnh võng mạc trẻ sinh non (Retinopathy of Prematurity - ROP) mà còn bao gồm các rối loạn chuyển hóa và bệnh lý tim mạch bẩm sinh có biểu hiện tại đáy mắt.

Sàng lọc mắt toàn diện ở trẻ sơ sinh

Việc sàng lọc mắt toàn diện (Universal eye screening) là cần thiết để phát hiện các bệnh lý gây mù lòa tiềm ẩn. Dữ liệu từ năm 2024 cho thấy Ấn Độ có khoảng 23 triệu ca sinh, với 1.054 đơn vị chăm sóc đặc biệt cho trẻ sơ sinh (SNCUs) và 2.421 đơn vị ổn định trẻ sơ sinh. Các hướng dẫn từ RBSK 2017 và WHO 2022 khuyến cáo sàng lọc sớm để can thiệp kịp thời. Các thách thức chính bao gồm sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn và số lượng trẻ cần sàng lọc rất lớn. Mô hình sàng lọc từ xa (Tele-ROP) sử dụng kỹ thuật viên được đào tạo với máy ảnh cầm tay, dữ liệu được truyền qua internet để bác sĩ tư vấn trực tiếp, đã chứng minh hiệu quả trong việc quản lý và theo dõi bệnh nhân tại các bệnh viện tuyến huyện.

Chẩn đoán hình ảnh và kỹ thuật chụp đáy mắt

Chụp ảnh đáy mắt (Fundus photography) đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích tình trạng bệnh cho phụ huynh và lập kế hoạch phẫu thuật. Các thiết bị được chia thành loại dựa trên tiếp xúc (contact-based) và không tiếp xúc (non-contact based). Các máy ảnh không tiếp xúc như smartphone hoặc các hệ thống chuyên dụng (ví dụ: Optos, Atlas Zas Claris) giúp giảm căng thẳng cho trẻ và không phụ thuộc vào việc giãn đồng tử (mydriasis). Kỹ thuật "flying baby" và việc quấn tã (swaddling) đúng cách giúp ổn định trẻ, cải thiện chất lượng hình ảnh. Việc sử dụng OCT cầm tay và chụp mạch huỳnh quang đường uống (oral Fluorescein Angiography - FFA) đang trở thành xu hướng mới, giúp đánh giá các dấu ấn sinh học (biomarkers) như các khoảng trống nang (cystic spaces) để dự đoán đáp ứng với điều trị anti-VEGF.

Quản lý phẫu thuật trong ROP giai đoạn 4 và 5

Trong điều trị ROP giai đoạn 4 và 5, nguyên tắc "less is more" được ưu tiên để giảm thiểu biến chứng. Phẫu thuật thắt củng mạc (scleral buckling) kết hợp với kỹ thuật tạo nếp gấp (implication) giúp làm phẳng cực sau và mở rộng đáy mắt. Đối với giai đoạn 5, phẫu thuật cắt bỏ thủy tinh thể (lensectomy) thường là không thể tránh khỏi do võng mạc nằm ngay sau thủy tinh thể. Việc bóc tách màng trước võng mạc (retrolental membrane dissection) cần sự tỉ mỉ để tránh gây rách võng mạc. Các biến chứng sau phẫu thuật như glôcôm tân mạch (neovascular glaucoma) cần được theo dõi chặt chẽ. Quản lý hậu phẫu bao gồm khúc xạ, điều trị nhược thị (amblyopia) và phục hồi chức năng thị giác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều dùng Sodium Fluorescein (đường uống)7.5 mg/kg trọng lượng cơ thể
Tỷ lệ thành công phẫu thuật thắt củng mạc80% (đơn phẫu thuật)
Thời gian nhịn ăn trước khi chụp FFA1 giờ
Độ bao phủ của máy ảnh Rec Cam130 độ
Độ bao phủ của máy ảnh 3RA Neo HD120 độ
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC226, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật như thắt củng mạc trong ROP giai đoạn 4-5 đòi hỏi kinh nghiệm phẫu thuật viên rất cao. Việc sử dụng FFA đường uống cần sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nhi khoa để xử trí các phản ứng phụ tiềm tàng.
  • Áp dụng sàng lọc mắt toàn diện cho mọi trẻ sơ sinh tại các đơn vị chăm sóc đặc biệt.
  • Sử dụng các thiết bị chụp ảnh đáy mắt không tiếp xúc để giảm sang chấn cho trẻ.
  • Ưu tiên bảo tồn thủy tinh thể trong các ca phẫu thuật ROP nếu điều kiện giải phẫu cho phép.
  • Theo dõi sát sao tình trạng thiếu máu và tăng cân của trẻ để hỗ trợ quá trình thoái triển bệnh.
  • Cá nhân hóa kế hoạch phẫu thuật dựa trên hình thái co kéo võng mạc thay vì áp dụng một quy trình cứng nhắc.

Tài liệu tham khảo:

Suman Sahu, Besashi, et al., 2026, AIOC 2026 IC226 How we see beyond, in little eyes too, All India Ophthalmological Society, Video ID: aHka1F04bV8.

Xem thêm