Trong bài giảng tại hội nghị AIOC 2026 (Phiên IC43), Dr. Kamal Bandhu Kapur đã tổng kết kinh nghiệm lâm sàng từ hơn 5.000 ca cấy thấu kính Phakic (Phakic Intraocular Lens - PIOL), nhấn mạnh rằng công đoạn thăm dò tiền phẫu (workup) chiếm 80% thành công và quyết định độ an toàn dài hạn của phẫu thuật khúc xạ nội nhãn.
Tầm quan trọng của thăm dò tiền phẫu và bài học chọn lọc bệnh nhân
Trong phẫu thuật cấy thấu kính Phakic (ICL hoặc IPCL), kỹ năng phẫu thuật phân đoạn trước tốt chỉ đảm bảo một phần nhỏ thành công; cạm bẫy lớn nhất nằm ở khâu thăm dò và chọn lọc bệnh nhân. Tác giả chia sẻ một sai lầm lâm sàng đáng nhớ ở một bệnh nhân nam trẻ tuổi: do không tra giãn đồng tử để soi đáy mắt và kiểm tra kỹ thể thủy tinh trước mổ, phẫu thuật viên đã bỏ sót tình trạng đục thể thủy tinh xơ cứng nhân (sclerotic nuclear cataract) sớm. Sau mổ 6 đến 8 tháng, bệnh nhân xuất hiện tiến triển cận thị thêm -2.00 D mặc dù vòm thấu kính (vault) hoàn toàn chuẩn xác. Nguyên nhân là do cận thị tiến triển từ nhân thể thủy tinh đục chứ không phải lỗi công suất thấu kính Phakic. Bài học rút ra là luôn phải khai thác kỹ tiền sử thay kính, tra giãn đồng tử đánh giá chi tiết thể thủy tinh bằng kính hiển vi có độ phản quang tốt, đồng thời đo mật độ tế bào nội mô giác mạc và soi góc tiền phòng (gonioscopy) cho tất cả các ca trước khi can thiệp.
Đánh giá góc tiền phòng mống mắt và đồng tử trong điều kiện sáng tối
Đồng tử và độ sâu tiền phòng (Anterior Chamber Depth - ACD) là các yếu tố quyết định thị giác và hạn chế biến chứng tán xạ ánh sáng (glares). Phẫu thuật viên cần đo cả kích thước đồng tử lúc nghỉ và kích thước đồng tử tối đa khi tra giãn. Nếu đồng tử trong điều kiện ánh sáng yếu (mesopic pupil) lớn hơn đường kính vùng quang học (optic size) của thấu kính, bệnh nhân sẽ gặp hiện tượng chói lóa nghiêm trọng sau mổ. Bên cạnh đó, khả năng giãn của đồng tử cũng rất quan trọng: nếu giác mạc rộng 12,5 mm nhưng đồng tử chỉ giãn tối đa 6,0 - 7,0 mm, việc đưa một thấu kính kích thước 13,2 mm hoặc 13,5 mm vào hậu phòng có thể gây khó khăn và biến chứng. Về góc tiền phòng, độ sâu ACD tối thiểu an toàn cho bác sĩ mới bắt đầu là 3,0 mm (ngưỡng tối thiểu lý thuyết là 2,8 mm trên AS-OCT). Báo cáo của tác giả ghi nhận sau khi cấy thấu kính Phakic với độ vòm tới 850 µm, góc tiền phòng sẽ hẹp đi khoảng 18° đến 20°. Do đó, góc tiền phòng ban đầu (pre-op angle) phải đạt từ 35° trở lên. Nếu góc ban đầu < 35°, bắt buộc phải chủ động tạo 2 lỗ mở mống mắt chu biên (Peripheral Iridotomy - PI) bằng laser tại vị trí 11 giờ và 1 giờ để ngăn ngừa đợt Glocom cấp do nghẽn mống mắt, ngay cả khi sử dụng dòng thấu kính có lỗ trung tâm (central hole).
Độ nhô thể thủy tinh (CLR) và hoạch định vòm thấu kính (Vault)
Độ nhô thể thủy tinh (Crystalloid Lens Rise - CLR) là khoảng cách từ đường nối hai góc tiền phòng đến bề mặt trước thể thủy tinh tự nhiên. Trên thiết bị chụp cắt lớp phân đoạn trước (Cirrus OCT), chỉ số CLR bình thường dao động từ +200 µm đến +300 µm. Tác giả nhấn mạnh trường hợp CLR âm (negative CLR, ví dụ -280 µm): dây dây treo Zinn ở vùng chu biên bị căng quá mức làm phẳng thể thủy tinh, khiến vị trí tựa của thấu kính bị lỏng lẻo. Bệnh nhân có CLR âm rất dễ bị xoay thấu kính loạn thị (Toric IOL) dù vòm thấu kính quan sát ban đầu đạt 800 - 900 µm. Giải pháp là khi ghi nhận CLR < 100 µm hoặc CLR âm, phẫu thuật viên phải nâng mục tiêu vault lên > 1000 µm bằng cách chọn kích thước thấu kính tăng lên 1 size (one size higher). Việc đo trục nhãn cầu (Axial Length - AL) tiền phẫu cũng là bắt buộc cho 100% bệnh nhân cận thị nặng: vừa làm dữ liệu đối chứng nếu mắt tiếp tục dài ra sau 5-10 năm (tránh tranh chấp pháp lý), vừa làm cơ sở tính toán công suất IOL nếu bệnh nhân không may bị bong võng mạc hoặc đục thể thủy tinh thứ phát về sau.
Chiến lược tính toán kích thước (Sizing) và thấu kính loạn thị (Toric IPCL)
Dòng thấu kính IPCL có ưu thế cung cấp các bước kích thước chi tiết tới 0,25 mm, giúp phẫu thuật viên tối ưu hóa độ vòm. Đối với thấu kính IPCL loạn thị (Toric IPCL), tác giả khuyến cáo nên chọn tăng thêm 1 bước kích thước (tăng độ vòm thêm 180 - 200 µm so với chuẩn) nếu độ sâu tiền phòng ACD > 3,1 mm để đảm bảo tính ổn định xoay. Trong trường hợp giác mạc có đường kính ngang > 12,0 mm hoặc độ loạn thị > 2,00 D, phẫu thuật viên bắt buộc phải đo thêm đường kính giác mạc chiều dọc (vertical diameter). Nguyên nhân là chân quai (haptic) của thấu kính Toric thường nằm lệch 30° so me với trục ngang (0-180°), dẫn đến việc chân quai lấn sang vùng khe cắm rãnh thể mi (sulcus) theo chiều dọc. Nếu không tính đến đường kính dọc, thấu kính sẽ không nằm đúng trục phẳng và gây mất ổn định khúc xạ.
Quản lý ca lâm sàng đặc biệt: Giãn lồi giác mạc, Nhược thị và Lác
Trong chuỗi hơn 150 ca cấy thấu kính Phakic trên bệnh nhân giãn lồi giác mạc (Keratoconus), tác giả lưu ý hình thái tiền phòng ở bệnh nhân này rất phức tạp: trung tâm tiền phòng rất sâu nhưng vùng chu biên lại hẹp nhanh chóng. Khi chọn size cho bệnh nhân Keratoconus, phẫu thuật viên phải cân nhắc kỹ vì nếu hạ 1 size để tránh hẹp góc chu biên thì thấu kính Toric lại dễ bị xoay. Về mặt tư vấn bệnh nhân, phẫu thuật viên cần đặc biệt chú ý hai yếu tố: nhược thị (amblyopia) và lác ẩn/lác luân phiên (intermittent squint). Bệnh nhân cận/viễn thị nặng thường có nhược thị kèm theo; không được hứa hẹn bệnh nhân sẽ đạt thị lực tối đa 6/6 mà phải giải thích rõ thị lực tối đa sau mổ sẽ tương đương thị lực chỉnh kính tốt nhất (BCVA) trước mổ. Đối với bệnh nhân có lác ẩn, sau khi bỏ kính gọng dày post-op, người nhà và bệnh nhân sẽ dễ dàng nhận ra độ lệch trục mắt và thường đổ lỗi do phẫu thuật. Việc ghi nhận và thông báo tình trạng lác/nhược thị trong hồ sơ tiền phẫu là bắt buộc.
| Chỉ số / Thông số lâm sàng | Giá trị và quy chuẩn theo báo cáo của tác giả |
|---|---|
| Cỡ mẫu và kinh nghiệm tích lũy | >5.000 mắt, theo dõi qua 20 năm thực hành lâm sàng |
| Biên độ độ cận điều chỉnh IPCL | Điều chỉnh cận thị đến -38.00 D, bao gồm IPCL lão thị và piggyback IPCL |
| Độ sâu tiền phòng (ACD) an toàn | ≥2,8 mm (lý thuyết tối thiểu); ≥3,0 mm đối với phẫu thuật viên mới bắt đầu |
| Góc tiền phòng (ACA) tiền phẫu | ≥35° (nếu ACA <35°, làm 2 lỗ PI tại 11h và 1h bất chấp có lỗ trung tâm) |
| Mức độ hẹp góc tiền phòng sau mổ | Giảm 18°–20° với vòm thấu kính (vault) tới 850 µm; góc mở an toàn còn lại ≥15° |
| Độ nhô thể thủy tinh (CLR) và xử trí | Bình thường +200 đến +300 µm; nếu CLR <100 µm hoặc âm (-280 µm) cần nâng vault kế hoạch >1000 µm |
| Kích thước giác mạc & Loạn thị lớn | Đường kính >12,0 mm hoặc loạn thị >2,00 D bắt buộc đo thêm đường kính dọc (vertical diameter) |
| Số lượng ca Giãn lồi giác mạc (Keratoconus) | >150 mắt trong chuỗi báo cáo ca lâm sàng của tác giả |
Bình luận: Báo cáo của Dr. Kamal Bandhu Kapur mang tính thực chiến cao dựa trên kinh nghiệm cá nhân xử trí hơn 5.000 ca Phakic IOL/IPCL. Điểm cốt lõi đáng chú ý cho các phẫu thuật viên khúc xạ là việc ứng dụng chỉ số CLR trên OCT phân đoạn trước để tiên đoán độ ổn định xoay của thấu kính loạn thị (Toric). Khi CLR âm hoặc quá thấp (<100 µm), lực căng dây treo Zinn kém sẽ khiến thấu kính dễ xoay nếu không có độ vòm đủ lớn (>1000 µm). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc nâng vòm thấu kính lên trên 1000 µm làm gia tăng nguy cơ hẹp góc tiền phòng và Glocom góc đóng thứ phát. Do đó, việc phối hợp làm lỗ mở mống mắt chu biên (PI) phòng ngừa và theo dõi chặt chẽ nhãn áp cùng góc tiền phòng bằng gonioscopy/AS-OCT là bắt buộc.
Các điểm thay đổi thực hành lâm sàng:
- Khám tra giãn đồng tử bắt buộc: 100% bệnh nhân phẫu thuật Phakic phải được tra giãn đồng tử tiền phẫu để loại trừ đục thể thủy tinh xơ cứng nhân sớm và kiểm tra võng mạc chu biên.
- Tải đo đường kính dọc: Khi đường kính giác mạc >12,0 mm hoặc loạn thị >2,00 D, bắt buộc đo thêm đường kính dọc giác mạc để chọn size Toric IPCL chính xác.
- Quy chuẩn góc tiền phòng <35°: Thực hiện 2 lỗ laser PI tại vị trí 11 giờ và 1 giờ nếu góc tiền phòng ban đầu <35° nhằm phòng ngừa hẹp góc post-op.
- Ứng dụng chỉ số CLR: Nếu CLR trên Cirrus OCT <100 µm hoặc mang giá trị âm, chủ động chọn size thấu kính lớn hơn 1 bước để đạt vault >1000 µm, tránh xoay thấu kính Toric.
- Tư vấn và lưu hồ sơ lác/nhược thị: Ghi nhận minh bạch thị lực BCVA và tình trạng lác ẩn trước mổ trong hồ sơ để tránh tranh chấp truyền thông với bệnh nhân sau phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Kamal Bandhu Kapur, 2026, Setting up Phakic Lens Practice: How to Build Up Looking Back 20 Years, AIOC 2026 Proceedings, Video ID: uoxtjDWa-UE.