Thiết kế và Lắp kính tiếp xúc mềm: Nguyên lý lâm sàng và Đánh giá sự phù hợp

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Việc đánh giá sự phù hợp của kính tiếp xúc mềm (soft contact lens) là một trong những quy trình phổ biến nhất trong thực hành nhãn khoa nhưng thường bị xem nhẹ do được coi là một bài tập tương đối đơn giản. Theo Young (2018), việc lắp kính không chỉ dừng lại ở việc tìm một chiếc kính vừa vặn mà còn là xác định chế độ đeo tối ưu để đảm bảo sự thoải mái, tiện lợi và an toàn cho bệnh nhân.

Đo đạc nhãn khoa

Trái với quan niệm phổ biến, keratometry có giá trị hạn chế trong việc lắp kính mềm vì độ cong giác mạc trung tâm chỉ là một trong nhiều thông số liên quan. Các biến thể bình thường về độ phi cầu (corneal asphericity) và đường kính giác mạc có ảnh hưởng đáng kể đến hình học giác mạc (ví dụ: chiều cao sagittal) tương đương với độ cong giác mạc. Do có mối tương quan thuận giữa đường kính giác mạc và độ cong (giác mạc phẳng hơn thường có đường kính lớn hơn), bất kỳ thay đổi nào về chiều cao sagittal do bán kính giác mạc thay đổi đều bị triệt tiêu bởi sự thay đổi tương ứng của đường kính giác mạc. Do đó, độ phi cầu giác mạc được coi là yếu tố quyết định quan trọng nhất đối với sự phù hợp của kính mềm.

Nguyên lý cơ bản

Một loạt các lực tác động lên kính mềm, giữ kính tại chỗ trên mắt nhưng cho phép kính di chuyển một lượng nhỏ giữa các lần chớp mắt. Kính mềm cần phải uốn cong theo hai hướng để căn chỉnh với hình dạng của giác mạc và củng mạc. Khi cần một lượng lớn sự kéo giãn ở ngoại vi, điều này dẫn đến tình trạng kính quá chặt (tight fit). Ngược lại, khi kính tương đối lớn và không có sự kéo giãn, kính sẽ tương đối lỏng và có thể xuất hiện tình trạng hở mép (edge stand-off). Các ứng suất hình thành trong kính tỷ lệ thuận với tính chất cơ học của vật liệu cũng như kích thước của kính. Do tính chất nhớt của màng nước mắt, sự biến dạng của kính để khớp với hình dạng mắt tạo ra áp lực trong màng nước mắt sau kính, được gọi là 'squeeze pressure'.

Thiết kế kính tiếp xúc mềm

Các bác sĩ lâm sàng có ít quyền kiểm soát trực tiếp đối với thiết kế kính. Hầu hết các loại kính được cung cấp trong một phạm vi thông số kỹ thuật hạn chế (ví dụ: hai đường cong đáy trong một đường kính duy nhất). Mặc dù có sự đa dạng về đường kính giác mạc trong quần thể, hầu hết các loại kính mềm hình cầu được chỉ định trong phạm vi đường kính tương đối hẹp: 14.0–14.5 mm. Thiết kế của kính mềm thương mại được chi phối bởi một số yếu tố bao gồm hình học, vật liệu, phương pháp sản xuất và công suất kính.

Lựa chọn vật liệu và hàm lượng nước

Việc lựa chọn vật liệu kính tiếp xúc liên quan đến truyền oxy, khả năng chống lắng đọng, làm ướt bề mặt, độ cứng và độ trơn. Hiện nay, có rất ít lý do để sử dụng kính có Dk thấp như poly(hydroxyethyl methacrylate) (polyHEMA). Các biến chứng do thiếu oxy với kính có hàm lượng nước thấp thông thường (<50%) đã được ghi nhận rõ ràng. Quyết định chính là sử dụng silicone hydrogel hoặc vật liệu hydrogel thông thường với hàm lượng nước trung bình (50–60%) hoặc cao (>60%). Kính có hàm lượng nước cao hơn có xu hướng dày hơn do vật liệu có mô đun thấp hơn và cần độ dày tối thiểu để tránh gây ra tình trạng nhuộm giác mạc do mất nước (corneal desiccation staining).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Đường kính kính mềm thông thường14.0–14.5 mm
Độ dày tới hạn gây nhuộm giác mạc (70% nước)0.12 mm
Độ dày tới hạn gây nhuộm giác mạc (trung bình)0.06 mm
Độ dày trung tâm kính hydrogel (50–59% nước)0.06–0.10 mm
Độ dày trung tâm kính hydrogel (>60% nước)0.10–0.18 mm
Độ dày trung tâm kính silicone hydrogel0.07–0.09 mm
Tỷ lệ kính lỏng có độ lệch tâm >0.3 mm75%
Bình luận: Thông tin theo Young (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh rằng việc đánh giá sự phù hợp của kính mềm là một kỹ năng lâm sàng đòi hỏi sự kết hợp giữa quan sát slit-lamp và đánh giá chủ quan của bệnh nhân, thay vì chỉ dựa vào các thông số đo đạc đơn thuần. Một hạn chế lớn trong thực hành là sự thiếu hụt các loại kính có đường kính nhỏ hơn 14.0 mm, gây khó khăn cho việc lắp kính trên các bệnh nhân có giác mạc nhỏ.
  • Sử dụng đèn khe (slit-lamp) thay vì kính lúp cầm tay để đánh giá chi tiết rìa kính.
  • Thực hiện nghiệm pháp đẩy kính (push-up test) để đánh giá độ chặt của kính, đây là chỉ số dự báo quan trọng nhất.
  • Không nên giả định bệnh nhân cần thời gian thích nghi kéo dài như kính cứng; kính mềm phù hợp phải tạo cảm giác gần như không nhận thấy ngay từ đầu.
  • Khi gặp tình trạng kính quá chặt hoặc quá lỏng, cần cân nhắc thay đổi loại kính hoặc vật liệu thay vì chỉ thay đổi đường cong đáy (base curve).
  • Đánh giá lại sự phù hợp của kính sau ít nhất 5 phút đeo để đảm bảo kính đã ổn định (settling time).

Tài liệu tham khảo:

Young, G., 2018, Soft Lens Design and Fitting, Contact Lens Practice, 86-94.

Xem thêm