Giới thiệu
Kính tiếp xúc củng mạc (scleral lenses) đã phát triển từ các vật liệu polymethyl methacrylate (PMMA) hoặc vật liệu thấm khí cứng (RGP) truyền thống với đường kính >18.0 mm, đến các thiết kế hiện đại bao gồm kính củng mạc-giác mạc (12.1–15.0 mm) và kính củng mạc nhỏ (miniscleral lenses, 15.1–18.0 mm). Theo Efron et al. (2011), phân tích trên 105.734 ca lắp kính cho thấy tỷ lệ lắp kính củng mạc ở trẻ sơ sinh là 0.7%, cao hơn so với trẻ em (0.1%), thanh thiếu niên (0.2%) và người lớn (0.2%), với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (χ2=3.0, p=0.4). Kính củng mạc được định nghĩa là kính có bề mặt tựa trên củng mạc với vùng quang học hở (optic zone clearance) vượt quá rìa giác mạc, với đường kính tối thiểu thường là 16 mm cho mắt có kích thước bình thường.
Ưu điểm và nhược điểm của kính củng mạc
Ưu điểm chính của kính củng mạc là khả năng điều chỉnh thị lực cho hầu hết các loại địa hình giác mạc (corneal topography) do không cần sự tương thích chặt chẽ giữa bề mặt giác mạc và kính. Kính mang lại sự thoải mái cao do không có tương tác giữa bờ kính và mi mắt, đồng thời ngăn chặn dị vật xâm nhập. Tuy nhiên, nhược điểm bao gồm quy trình sản xuất tốn kém, kích thước lớn gây cảm giác cồng kềnh, và nguy cơ giảm oxy hóa giác mạc nếu không được lắp đặt kỹ thuật chính xác. Mặc dù có lo ngại về hiệu suất thị giác, Salam et al. (2005) đã chứng minh kính củng mạc không nhất thiết kém hơn kính giác mạc về mặt quang học.
Chỉ định lâm sàng
Dữ liệu từ Moorfields Eye Hospital (2000–2007) trên 888 bệnh nhân (1353 mắt) cho thấy chỉ định phổ biến nhất là keratoconus hoặc giãn lồi giác mạc nguyên phát (61.6%, 824 mắt), tiếp theo là ghép giác mạc (20.5%, 274 mắt), rối loạn bề mặt nhãn cầu (10.7%, 143 mắt), cận thị nặng hoặc không thể kính (4.1%, 55 mắt) và hỗ trợ sụp mi (1.3%, 18 mắt). Các rối loạn bề mặt nhãn cầu bao gồm thoái hóa rìa Terrien, hội chứng Stevens–Johnson, thoái hóa rìa pellucid, pemphigoid sẹo mắt, khuyết biểu mô giác mạc dai dẳng và khô mắt mức độ trung bình đến nặng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu Moorfields | 888 bệnh nhân, 1353 mắt |
| Tỷ lệ keratoconus/giãn lồi giác mạc | 61.6% (824 mắt) |
| Tỷ lệ ghép giác mạc | 20.5% (274 mắt) |
| Tỷ lệ rối loạn bề mặt nhãn cầu | 10.7% (143 mắt) |
| Tỷ lệ cận thị nặng/aphakia | 4.1% (55 mắt) |
| Tỷ lệ hỗ trợ sụp mi | 1.3% (18 mắt) |
Nguyên lý lắp kính
Mục tiêu của việc lắp kính củng mạc RGP không thông khí (non-ventilated) là đạt được sự hở giác mạc (corneal clearance) kéo dài vào vùng củng mạc để tránh chèn ép rìa, đồng thời tối ưu hóa sự tựa trên củng mạc. Các thông số như bán kính vùng quang học sau (BOZR), đường kính vùng quang học sau (BOZD) và bán kính củng mạc sau (BSR) ảnh hưởng trực tiếp đến độ hở vùng quang học. Độ sâu vùng quang học (OZS) hoặc độ tăng chiếu vùng quang học (OZP) phù hợp cho kính không thông khí là 0.20–0.30 mm, với độ hở đỉnh giác mạc tối ưu là 0.25±0.1 mm. Nếu có bọt khí bị kẹt, việc lắp lại kính với độ hở đỉnh giảm đi hoặc làm phẳng BSR có thể cải thiện sự kín khít.
Kính củng mạc không đồng trục và kính có lỗ thông khí
Khi củng mạc không đối xứng, các thiết kế kính củng mạc hình xuyến (toroidal scleral lenses) có thể cải thiện độ định tâm và độ kín. Visser et al. (2006) cho thấy kính củng mạc toric quay trở lại vị trí ban đầu nhanh chóng sau khi xoay. Đối với kính PMMA, lỗ thông khí (fenestration) là bắt buộc để trao đổi nước mắt. Tuy nhiên, kính RGP hiện đại với độ thấm oxy cao đã giảm nhu cầu về lỗ thông khí, giúp giảm thiểu vấn đề bọt khí xâm nhập vào hồ chứa dịch trước giác mạc.
Vệ sinh, bảo quản và biến chứng
Bảo quản khô là bình thường đối với kính PMMA và RGP. Cần sử dụng nước muối không chất bảo quản (non-preserved saline) để đổ đầy kính trước khi đeo. Các biến chứng bao gồm khó chịu, bọt khí, tích tụ chất nhầy, đỏ mắt và thiếu oxy. Compañ et al. (2014) khuyến cáo kính củng mạc phải có độ thấm oxy ít nhất 125 Barrer và độ dày dưới 200 μm để tránh tác động thiếu oxy trong điều kiện mở mắt. Độ dày lớp phim nước mắt sau kính nên dưới 150 μm để tránh phù nề có ý nghĩa lâm sàng.
Bình luận: Thông tin theo Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến chứng như thiếu oxy giác mạc đã giảm đáng kể nhờ vật liệu RGP hiện đại, tuy nhiên việc theo dõi sát tình trạng mạch máu rìa và áp lực lên củng mạc vẫn là yếu tố then chốt để tránh các biến chứng lâu dài như tân mạch giác mạc.
- Luôn sử dụng nước muối không chất bảo quản để đổ đầy kính trước khi đeo.
- Kiểm tra độ hở đỉnh giác mạc (0.25±0.1 mm) để đảm bảo không có bọt khí xâm nhập trục thị giác.
- Khuyến khích bệnh nhân nghỉ đeo kính ngắn hạn mỗi 4-5 giờ để cải thiện thời gian đeo hàng ngày.
- Theo dõi dấu hiệu chèn ép rìa và tân mạch giác mạc định kỳ.
- Ưu tiên sử dụng vật liệu có độ thấm oxy ≥125 Barrer và độ dày <200 μm.
Tài liệu tham khảo:
Nathan Efron, 2018, Scleral Lenses, Contact Lens Practice, 3rd Edition, pp. 195-203.