Tại hội thảo AIOC 2026, các báo cáo ca lâm sàng đã nhấn mạnh vai trò của nhãn khoa trong việc chẩn đoán sớm các bệnh lý hệ thống phức tạp. Các ca bệnh bao gồm tăng áp lực nội sọ (Intracranial Hypertension - IH), hội chứng Plus-minus lid, u màng não (Meningioma) xâm lấn hốc mắt, u tuyến yên (Pituitary adenoma) và các biến chứng thần kinh nhãn khoa do thuốc hoặc xạ trị.
Tăng áp lực nội sọ (Fulminant IH)
Báo cáo về một bệnh nhân nam 22 tuổi với triệu chứng đau đầu 15 ngày và giảm thị lực 10 ngày. Khám lâm sàng ghi nhận phù gai thị (Papilledema) độ 5 hai mắt, hạn chế vận nhãn (abduction limitation). MRI cho thấy dấu hiệu yên rỗng một phần (partial empty sella) và bao thần kinh thị giác giãn rộng. Chọc dò thắt lưng cho thấy áp lực mở CSF là 34 cm H2O. Đối với các trường hợp IH tiến triển nhanh, các lựa chọn phẫu thuật bao gồm dẫn lưu CSF hoặc phẫu thuật mở bao thần kinh thị giác (Optic Nerve Sheath Fenestration - ONSF). Dữ liệu từ chuỗi ca bệnh cho thấy ONSF thường được ưu tiên cho bệnh nhân mất thị lực nặng với ít hoặc không đau đầu, trong khi shunt (VP shunt hoặc lumboperitoneal shunt) được ưu tiên khi đau đầu là triệu chứng nổi trội.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu chuỗi ca bệnh | 16 ca fulminant IH |
| Số ca thực hiện ONSF | 5 ca |
| Số ca thực hiện lumboperitoneal shunt | 9 ca |
| Số ca thực hiện VP shunt | 2 ca |
| Thời gian trì hoãn phẫu thuật (nhóm cải thiện) | 2 ngày |
| Thời gian trì hoãn phẫu thuật (nhóm mù) | 6.5 ngày |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc lựa chọn phương pháp phẫu thuật cần cá thể hóa dựa trên tình trạng thị lực và mức độ đau đầu của bệnh nhân.
Hội chứng Plus-minus lid
Trình bày ca bệnh nữ 28 tuổi với sụp mi (ptosis) một bên và co rút mi (lid retraction) đối bên, kèm theo bất thường vận nhãn và rung giật nhãn cầu (nystagmus). MRI não cho thấy vùng tăng tín hiệu ở cuống não (cerebral peduncle) gợi ý nhồi máu. Cơ chế được đề xuất là do mất ức chế cơ nâng mi (LPS inhibition) ở bên tổn thương. Bệnh nhân được điều trị bằng cách ngừng thuốc tránh thai và sử dụng thuốc chống đông, dẫn đến hồi phục hoàn toàn sau 3 tuần.
U màng não (Meningioma) xâm lấn hốc mắt
Ca bệnh nữ 85 tuổi với lồi mắt (proptosis) trái 6 tháng và mất thị lực 4-5 tháng. Đo lồi mắt bằng thước đo ghi nhận 24 mm. MRI và siêu âm (USGB) xác nhận khối u nội sọ xâm lấn hốc mắt, chèn ép thần kinh thị giác và các cơ vận nhãn. Ca bệnh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt u màng não không điển hình ở bệnh nhân có bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển.
U tuyến yên (Pituitary adenoma)
Báo cáo ca nữ 28 tuổi với bán manh hai thái dương (bitemporal hemianopia) do u tuyến yên macroprolactinoma. Bệnh nhân có tiền sử rối loạn nội tiết (vô kinh, tiết sữa). MRI cho thấy khối u kích thước 2.3 x 3.2 x 3.5 cm chèn ép giao thoa thị giác. Điều trị bằng thuốc đồng vận dopamine (cabergoline) là lựa chọn đầu tay, tuy nhiên cần tuân thủ điều trị nghiêm ngặt để tránh tái phát và suy giảm thị lực.
Tăng áp lực nội sọ thứ phát do thiếu máu
Ca bệnh nữ 47 tuổi với thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc nặng (Hb 4.2 g/dL) do rong kinh. Bệnh nhân có phù gai thị hai mắt và áp lực mở CSF là 36 cm H2O. Sau khi điều trị thiếu máu bằng sắt truyền tĩnh mạch và phẫu thuật cắt tử cung, thị lực và tình trạng phù gai thị cải thiện đáng kể. Điều này khẳng định cần kiểm tra công thức máu ở mọi bệnh nhân phù gai thị.
- Luôn khai thác kỹ tiền sử dùng thuốc (thuốc tránh thai, thuốc chống đông, thuốc điều trị thấp khớp).
- Phù gai thị không bao giờ là chẩn đoán cuối cùng, cần tìm nguyên nhân hệ thống.
- Phối hợp đa chuyên khoa (nội tiết, thần kinh, huyết học) là chìa khóa trong quản lý bệnh lý thần kinh nhãn khoa.
- Đánh giá thị trường (visual field) là bắt buộc ở bệnh nhân có tổn thương vùng yên.
- Kiểm tra huyết áp và mạch ở cả hai tay để loại trừ các bệnh lý mạch máu lớn như Takayasu arteritis.
Tài liệu tham khảo:
Swati Sharma et al., 2026, AIOC 2026 PG Capsule Neuro Ophthalmology, aioseditorproceedings, Video ID: j7Db-hbyo0A.