Tổng quan toàn diện về chấn thương nhãn khoa từ giác mạc đến võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
5.11.26
Last Updated

Chấn thương nhãn khoa là một tình trạng cấp cứu phổ biến, đòi hỏi sự hiểu biết về các nguyên tắc cơ bản trong chẩn đoán, xử trí ban đầu và thời điểm chuyển tuyến chuyên khoa. Theo dữ liệu từ hội thảo AIOC 2026 (IC297), chấn thương mắt là nguyên nhân chính gây mù lòa một mắt có thể phòng ngừa được trên toàn thế giới, với tỷ lệ nam giới chiếm ưu thế. Các nghiên cứu về tác động toàn cầu của chấn thương mắt cho thấy có khoảng 55 triệu ca chấn thương xảy ra hàng năm, trong đó 1,6 triệu người bị mù và 200.000 ca là chấn thương nhãn cầu hở (open globe injury).

Phân loại và Đánh giá Chấn thương

Việc phân loại chấn thương dựa trên sự toàn vẹn của vỏ nhãn cầu (ocular coats) là bước then chốt. Chấn thương nhãn cầu kín (closed globe injury) bao gồm các tổn thương như đụng dập (contusion) hoặc vết thương dày một phần (partial thickness wound). Cơ chế chấn thương đụng dập thường chia thành hai loại: cơ chế trực tiếp (coup mechanism) và cơ chế sóng nén (counter coup mechanism). Đối với chấn thương nhãn cầu hở, các tổn thương có thể là vỡ nhãn cầu (rupture) do lực tác động mạnh hoặc vết thương xuyên (laceration) do vật sắc nhọn. Các vết thương xuyên được phân loại thành: vết thương vào (penetrating injury), vết thương vào-ra (entry and exit wounds) và dị vật nội nhãn (intraocular foreign body - IOFB).

Tiên lượng và Ocular Trauma Score (OTS)

Hệ thống Ocular Trauma Score (OTS) là công cụ quan trọng để tiên lượng khả năng phục hồi thị lực. Việc tính toán OTS dựa trên thị lực khi nhập viện, tình trạng đồng tử và các vùng tổn thương (zone). Zone 1 bao gồm giác mạc đến vùng rìa, Zone 2 là 5mm tiền biên củng mạc, và Zone 3 là các tổn thương phía sau đó. Ví dụ, một ca chấn thương xuyên có thị lực đếm ngón tay (counting fingers) và sa mống mắt (iris prolapse) ở Zone 1 sẽ có cách tính điểm khác biệt so với các ca có bong võng mạc (retinal detachment - RD) hoặc khuyết tật đồng tử hướng tâm (APD).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mù lòa toàn cầu1,6 triệu người/năm
Tỷ lệ chấn thương nhãn cầu hở200.000 ca/năm
Tỷ lệ mù lòa do chấn thương18-20% (theo dữ liệu chấn thương pháo)
Tỷ lệ glôcôm sau chấn thương3,4% tại 6 tháng, lên đến 10% tại 10 năm
Tỷ lệ glôcôm sau xuất huyết tiền phòng45-67% sau tái xuất huyết
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng OTS giúp bác sĩ lâm sàng tư vấn cho bệnh nhân và gia đình về tiên lượng thị lực, từ đó giảm bớt lo âu. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các chỉ số tiên lượng chỉ mang tính chất tham khảo, kết quả thực tế phụ thuộc vào mức độ tổn thương phức tạp và thời gian can thiệp.

Nguyên tắc Xử trí và Phẫu thuật

Trong xử trí vết thương giác mạc, nguyên tắc vàng là độ sâu mũi khâu phải đạt 90% độ dày mô đệm (stroma). Mũi khâu quá sâu sẽ gây sẹo màng Descemet, quá nông sẽ không đảm bảo độ kín. Khoảng cách mỗi mũi khâu nên từ 1-1,5 mm. Việc chôn nút chỉ (burying the knots) là bắt buộc để tránh gây khó chịu cho bệnh nhân và giảm nguy cơ tân mạch hóa. Đối với các ca chấn thương phức tạp, việc phối hợp với bác sĩ phẫu thuật hàm mặt (maxillofacial surgeon) là cần thiết. Trong chấn thương lệ đạo, việc tìm đầu cắt của lệ quản (canaliculus) và đặt stent là các bước quan trọng để phục hồi chức năng.

Quản lý Glôcôm sau Chấn thương

Glôcôm sau chấn thương (traumatic glaucoma) là một biến chứng nghiêm trọng. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tăng sắc tố ở góc tiền phòng, tăng nhãn áp nền, di lệch thể thủy tinh và thoái hóa góc (angle recession) trên 180 độ. Việc soi góc (gonioscopy) là bắt buộc để chẩn đoán thoái hóa góc. Đối với xuất huyết tiền phòng (hyphimma), nếu nhãn áp không kiểm soát được bằng thuốc hoặc có dấu hiệu ngấm máu giác mạc (blood staining), cần can thiệp phẫu thuật sớm như rửa tiền phòng (AC wash) hoặc phẫu thuật cắt bè (trabeculectomy).

  • Luôn kiểm tra thị lực và đồng tử trước khi thực hiện các thăm khám khác.
  • Không đo nhãn áp (IOP) trong các trường hợp nghi ngờ chấn thương nhãn cầu hở.
  • Chụp B-scan là bắt buộc để đánh giá đoạn sau khi môi trường trong suốt bị che khuất.
  • Ghi chép hồ sơ pháp y (MLC) chi tiết, bao gồm ảnh chụp trước và sau khi làm sạch vết thương.
  • Luôn kiểm tra mắt lành trước khi soi góc mắt bị chấn thương để so sánh giải phẫu.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC297 Ocular trauma from cornea to retina A comprehensive overview, aioseditorproceedings, https://www.youtube.com/watch?v=eEAVvOCwJhs

Xem thêm