Ứng dụng mô hình Organoid trong nghiên cứu bệnh lý nhãn khoa: Tổng quan kỹ thuật và tiềm năng lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Wu et al. (2026) trên tạp chí Stem Cell Reports đã tổng hợp các tiến bộ trong việc phát triển mô hình organoid (cấu trúc đa bào 3D tự tổ chức) cho các mô nhãn khoa, từ bề mặt nhãn cầu đến võng mạc. Các mô hình này cung cấp nền tảng in vitro quan trọng để nghiên cứu cơ chế bệnh sinh, sàng lọc thuốc và phát triển y học tái tạo cho các bệnh lý gây mù lòa mà trước đây khó tiếp cận do hạn chế của mô hình động vật.

Tuyến lệ (Lacrimal Gland - LG)

Tuyến lệ đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng nội môi bề mặt nhãn cầu thông qua việc tiết các thành phần nước mắt. Các mô hình organoid tuyến lệ hiện nay bao gồm các cấu trúc bioengineered, organoid có nguồn gốc từ mô trưởng thành và organoid từ tế bào gốc đa năng (iPSC). Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng organoid tuyến lệ có thể tái tạo cấu trúc ống-nang (tubule-acinar) và tiết các protein như lysozyme và lactoferrin khi được kích thích bằng norepinephrine. Việc cấy ghép các organoid này vào mô hình chuột thiếu hụt tuyến lệ đã cho thấy khả năng bám dính ổn định và giảm thiểu thải ghép miễn dịch trong 2 tuần đầu.

Bình luận: Thông tin theo Wu et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng organoid tuyến lệ cho thấy tiềm năng lớn trong điều trị hội chứng khô mắt (Dry Eye Syndrome - DES), tuy nhiên thách thức về sự khác biệt giữa tuyến lệ chuột và người (như tuyến Harderian ở chuột) vẫn là rào cản lớn trong việc ngoại suy dữ liệu tiền lâm sàng.

Giác mạc (Cornea)

Giác mạc là mô khúc xạ ngoài cùng với cấu trúc 5 lớp phức tạp. Các organoid giác mạc hiện nay có thể tái tạo cấu trúc phân lớp (trilaminar) với kích thước đạt 5–6 mm in vitro. Các chiến lược chính bao gồm nuôi cấy 3D thuần túy hoặc kết hợp 2D/3D (như hệ thống SEAM - self-formed ectodermal autonomous multi-zone). Các mô hình này hỗ trợ nghiên cứu các bệnh lý như thiếu hụt tế bào gốc rìa (Limbal Stem Cell Deficiency - LSCD) và loạn dưỡng giác mạc nội mô Fuchs (FECD). Mặc dù vậy, các mô hình hiện tại vẫn thiếu sự phân bố thần kinh chức năng và độ trong suốt ổn định lâu dài.

Thủy tinh thể (Lens)

Thủy tinh thể là cấu trúc không mạch máu với khả năng điều tiết ánh sáng. Các mô hình organoid thủy tinh thể, hay còn gọi là lentoid bodies (LB), được tạo ra thông qua việc kích thích các yếu tố phiên mã như PAX6 và SIX3 hoặc thông qua các giao thức cảm ứng yếu tố tăng trưởng theo giai đoạn. Các nghiên cứu đã sử dụng LB để mô hình hóa bệnh đục thủy tinh thể do stress oxy hóa hoặc các đột biến di truyền như CRYBB2 [p.P24T]. Một số mô hình có thể đạt đường kính khoảng 3 mm, tuy nhiên vẫn tồn tại sự khác biệt đáng kể về kích thước so với thủy tinh thể người trưởng thành (khoảng 9 mm).

Võng mạc (Retina)

Võng mạc là mô thần kinh phức tạp gồm lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và võng mạc thần kinh (NR). Organoid võng mạc (Retinal Organoids - RO) là mô hình đầu tiên được thiết lập trong nhãn khoa vào năm 2011. Các giao thức hiện đại như SFEBq (serum-free culture of embryoid body-like quick aggregation) cho phép tạo ra các cấu trúc võng mạc phân lớp. Các nghiên cứu gần đây đã tích hợp công nghệ organoid-on-a-chip để mô phỏng gradient oxy và dòng chảy dịch, giúp cải thiện sự sống sót của tế bào hạch võng mạc (Retinal Ganglion Cells - RGCs) vượt quá 14 tuần.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian tạo organoid thủy tinh thể (LEC-derived)10 ngày
Đường kính organoid thủy tinh thể (từ ROR1+ cells)200 μm
Kích thước thủy tinh thể người trưởng thành9 mm
Thời gian nuôi cấy organoid giác mạc (2D/3D)140 ngày
Thời gian sống sót RGCs (với gradient oxy)>14 tuần
  • Tối ưu hóa các giao thức nuôi cấy để giảm thiểu sự không đồng nhất giữa các mẻ (batch-to-batch heterogeneity).
  • Tích hợp hệ thống mạch máu và thần kinh vào organoid để tăng cường độ tin cậy của mô hình.
  • Thiết lập các tiêu chuẩn định lượng (quantitative benchmarks) cho chức năng tiết và đặc tính quang học.
  • Sử dụng organoid từ tế bào gốc bệnh nhân (patient-specific iPSCs) để cá thể hóa điều trị và sàng lọc thuốc.
  • Kết hợp công nghệ organoid-on-a-chip để mô phỏng môi trường vi mô động (dynamic microenvironment).

Tài liệu tham khảo:

Wu, Y., Hao, S., Gu, Y., Li, H., Chen, Z., Yu, Y., Yao, K., & Fu, Q. (2026). Modeling ocular tissues with organoids: A review of techniques and applications in lacrimal gland, cornea, lens, and retina organoid. Stem Cell Reports, 21, 103122. https://doi.org/10.1016/j.stemcr.2026.103122

Xem thêm