Ứng dụng OCTA trong chẩn đoán và theo dõi các khối u nội nhãn

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Chương 18 trong tài liệu "LASER Manual in Ophthalmology-Fundamentals and Laser Clinical Practice" (2022) cung cấp tổng quan về vai trò của chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA) trong đánh giá các khối u nội nhãn (intraocular tumors - IOT). Mặc dù các khối u nội nhãn thường hiếm gặp, việc chẩn đoán phân biệt giữa các tổn thương lành tính và ác tính, đặc biệt là các khối u có độ dày dưới 3 mm, đặt ra nhiều thách thức lâm sàng quan trọng.

Tổng quan về OCTA trong u nội nhãn

OCTA cho phép đánh giá riêng biệt các lớp mạch máu võng mạc nông và sâu, lớp mao mạch hắc mạc (choriocapillaris - CC) và hắc mạc mà không cần tiêm thuốc cản quang. Kỹ thuật này hỗ trợ xác định các đặc điểm mạch máu bình thường và bất thường trong khối u, cũng như theo dõi đáp ứng điều trị. Gần đây, Swept Source OCTA (SSOCTA) đã cải thiện khả năng hình ảnh hóa các mạch máu hắc mạc sâu với độ chi tiết cao. Tuy nhiên, việc chụp OCTA cho các khối u ngoại vi hoặc khối u lớn vẫn gặp khó khăn kỹ thuật do các nhiễu ảnh (artifacts) về phân đoạn và chiếu ảnh.

Nốt ruồi hắc mạc (Choroidal Nevus)

Nốt ruồi hắc mạc được định nghĩa bởi Collaborative Ocular Melanoma Study (COMS) là khối u hắc mạc lành tính có độ dày dưới 1 mm, tuy nhiên một nghiên cứu lớn của Shields và cộng sự trên 3422 mắt cho thấy độ dày trung bình là 1,5 mm. Trên OCTA, nốt ruồi hắc mạc thường có ranh giới rõ, mạng lưới mạch máu võng mạc bình thường, và tín hiệu thay đổi từ giảm đến tăng phản xạ tại lớp CC tùy thuộc vào sắc tố và độ dày. Các biến chứng mạch máu như tân mạch hắc mạc (choroidal neovascularization - CNV) hoặc bệnh lý hắc mạc dạng polyp (polypoidal choroidal vasculopathy - PCV) có thể xuất hiện.

Tổn thương hắc mạc không xác định và u hắc mạc ác tính nhỏ

U hắc mạc ác tính (uveal melanoma) là khối u ác tính nguyên phát phổ biến nhất, với 90% xuất phát từ hắc mạc phía sau. Các tổn thương hắc mạc không xác định (indeterminate melanocytic lesions - IML) và u hắc mạc ác tính nhỏ (small choroidal melanoma - SCM) thường khó chẩn đoán. OCTA cho thấy các đặc điểm như ranh giới không rõ, giảm lưu lượng máu ở lớp mao mạch hắc mạc, và các cấu trúc mạch máu nội u phức tạp, không đồng nhất như các vòng mạch hoặc mạng lưới mạch máu. Sự hiện diện của đám rối giảm phản xạ hoặc vòng tăng phản xạ bao quanh khối u có thể liên quan đến nguy cơ ác tính cao hơn.

U mạch hắc mạc khu trú (Circumscribed Choroidal Hemangioma)

U mạch hắc mạc khu trú là khối u mạch máu lành tính, thường xuất hiện dưới dạng khối rắn màu cam ở vùng hoàng điểm. Trên OCTA, tổn thương này thể hiện kiểu hình "miếng bọt biển" (sponge-like pattern) với các mạch máu u giãn rộng, thông nối với nhau và xen kẽ các vùng trống tín hiệu. Các khối u lâu ngày có thể gây phù hoàng điểm dạng nang, bong võng mạc thanh dịch và các thay đổi thoái hóa tại biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Di căn hắc mạc (Choroidal Metastasis)

Di căn hắc mạc là khối u nội nhãn phổ biến nhất, với độ dày trung bình 3 mm. Trên OCTA, các đặc điểm thường khan hiếm và mâu thuẫn, bao gồm vùng trống tín hiệu và giảm tưới máu tại vị trí tổn thương, cùng với các mạch máu thông nối dày bên cạnh các vùng mạch máu mỏng hơn.

U hắc tố gai thị (Optic Disc Melanocytoma)

Đây là một u mô thừa (hamartoma) có tiềm năng ác tính, xuất hiện dưới dạng khối màu nâu đen, phẳng hoặc hơi gồ trên gai thị. OCTA cho thấy sự tăng sinh mạch máu bề mặt ở đám rối quanh gai thị và các mạch máu u ngoằn ngoèo phân bố không đồng nhất trong khối u.

U mạch mao mạch võng mạc (Retinal Capillary Hemangioma)

U mạch mao mạch võng mạc (hay u nguyên bào mạch võng mạc) là khối u mạch máu lành tính xuất phát từ võng mạc hoặc gai thị. Tổn thương thường là khối màu đỏ hình cầu, được nuôi dưỡng bởi các mạch máu võng mạc giãn rộng. OCTA cho thấy tổn thương mạch máu sáng, rõ nét ở võng mạc nông, giúp xác định các mạch máu nuôi và dẫn lưu tốt hơn so với chụp mạch huỳnh quang.

U xương hắc mạc (Choroidal Osteoma)

U xương hắc mạc là khối u hiếm gặp, lành tính, thường xảy ra ở phụ nữ trẻ khỏe mạnh. Ứng dụng chính của OCTA trong trường hợp này là hỗ trợ chẩn đoán các tân mạch hắc mạc (CNV) đi kèm, với hình ảnh mạch máu nội u thay đổi từ không có mạch máu đến mạng lưới mạch máu mịn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày trung bình nốt ruồi hắc mạc1,5 mm (nghiên cứu 3422 mắt)
Tỷ lệ u hắc mạc ác tính ở hắc mạc sau90%
Độ dày trung bình di căn hắc mạc3 mm
Bình luận: Thông tin theo [Pinto & Henriques, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các đặc điểm OCTA được mô tả là công cụ hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh quan trọng, tuy nhiên cần lưu ý rằng OCTA không thay thế được các phương pháp chẩn đoán hình ảnh đa phương thức khác như siêu âm (US) hay chụp mạch huỳnh quang (FAF/FA/ICG) trong việc đánh giá toàn diện khối u. Hạn chế lớn nhất của OCTA là nhiễu ảnh do bóng lưng (shadowing) từ các khối u dày hoặc tổn thương RPE, điều này có thể dẫn đến diễn giải sai lệch về tình trạng tưới máu nội u.
  • Sử dụng OCTA để đánh giá chi tiết các mạch máu nội u trong các khối u hắc mạc có độ dày dưới 3 mm.
  • Kết hợp OCTA với chụp OCT cấu trúc để phát hiện sớm các biến chứng như CNV hoặc PCV ở bệnh nhân có nốt ruồi hắc mạc.
  • Sử dụng OCTA để theo dõi đáp ứng điều trị của các khối u mạch máu võng mạc và hắc mạc.
  • Cảnh giác với các nhiễu ảnh do bóng lưng (shadowing) khi đánh giá các khối u có độ dày lớn hoặc có tổn thương RPE đi kèm.

Tài liệu tham khảo:

Filomena Pinto, Susana Henriques, 2022, 18. Ocular Tumors, LASER Manual in Ophthalmology-Fundamentals and Laser Clinical Practice, 185-189.

Xem thêm