Ứng dụng OCTA trong chẩn đoán và theo dõi các bệnh loạn dưỡng hoàng điểm

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Các bệnh loạn dưỡng hoàng điểm (macular dystrophies) là nhóm bệnh lý di truyền hiếm gặp với tỷ lệ lưu hành khoảng 1:4000, gây suy giảm thị lực không hồi phục ở trẻ em và người trẻ tuổi. Việc ứng dụng chụp mạch cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography Angiography - OCTA) đã thay đổi cách tiếp cận chẩn đoán và theo dõi các bệnh lý này nhờ khả năng đánh giá tuần hoàn võng mạc và hắc mạc không xâm lấn, không cần tiêm thuốc cản quang.

Bệnh Stargardt

Bệnh Stargardt (STGD) là bệnh loạn dưỡng hoàng điểm di truyền phổ biến nhất, gây ra bởi đột biến gen ABCA4. Bệnh thường biểu hiện trong hai thập kỷ đầu đời với các tổn thương dạng vệt (flecks) màu vàng, dạng pisci hoặc chấm ở cực sau, phản ánh sự tích tụ lipofuscin tại biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). OCTA ở bệnh nhân STGD cho thấy các mạch máu võng mạc nông được bảo tồn nhưng có sự teo hắc mạc đáng kể. Ở bệnh nhân trẻ tuổi mới khởi phát, vùng trung tâm thường giảm tưới máu choriocapillaris (lớp mao mạch hắc mạc) và tăng phản xạ hắc mạc sâu. Các trường hợp tiến triển nặng hơn cho thấy sự mất hoàn toàn choriocapillaris tại hoàng điểm, làm lộ rõ các mạch máu hắc mạc sâu. Điểm khác biệt quan trọng so với thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) là sự hiện diện của các tiểu thùy choriocapillaris còn sót lại ở rìa vùng teo.

Bệnh võng mạc tách lớp liên kết nhiễm sắc thể X (XLRS)

XLRS là dạng thoái hóa võng mạc-dịch kính khởi phát ở tuổi thiếu niên phổ biến nhất ở nam giới. Đặc điểm lâm sàng điển hình là các nếp gấp dạng "bánh xe nan hoa" (spoke-wheel) tại hoàng điểm do tách lớp võng mạc (macular schisis). Khoảng 50% nam giới mắc bệnh có các thay đổi ở võng mạc ngoại vi như tách lớp, ánh kim loại, thay đổi sắc tố, và các vệt trắng. OCTA và OCT cấu trúc giúp xác định chính xác sự phân tách giữa các lớp võng mạc trong và ngoài. Trong các trường hợp hiếm gặp khi OCT hoàng điểm bình thường, các thay đổi ở ngoại vi là manh mối chẩn đoán duy nhất. Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) thường không cho thấy rò rỉ, làm cho OCTA trở thành công cụ thiết yếu để phát hiện các bất thường mạch máu như tân mạch hoặc bao mạch.

Bệnh Best

Bệnh Best (BD) là bệnh loạn dưỡng hoàng điểm phổ biến thứ hai, liên quan đến đột biến gen BEST1. Bệnh tiến triển qua 5 giai đoạn: giai đoạn 1 (bình thường hoặc thay đổi RPE tối thiểu), giai đoạn 2 (tổn thương dạng lòng đỏ trứng - vitelliform), giai đoạn 3 (pseudohypopyon), giai đoạn 4 (vitelliruptive - vỡ tổn thương), và giai đoạn 5 (xơ hóa dưới RPE, teo hoặc tân mạch hắc mạc - CNV). OCTA đặc biệt hữu ích trong việc phát hiện CNV ở bệnh nhân BD, nơi mà FA thường khó diễn giải do sự che khuất của vật liệu vitelliform. Các nghiên cứu cho thấy xơ hóa trong giai đoạn tiến triển của BD có thể có nguồn gốc từ tân mạch.

Hình ảnh tân mạch hắc mạc trong các bệnh loạn dưỡng võng mạc di truyền

Tân mạch hắc mạc (Choroidal Neovascularization - CNV) là biến chứng nghiêm trọng của nhiều bệnh loạn dưỡng võng mạc di truyền (IRDs). Trước đây, FA là tiêu chuẩn vàng nhưng hiện nay OCTA được ưu tiên nhờ khả năng phân đoạn tự động để làm rõ mạng lưới tân mạch ngay cả khi cấu trúc võng mạc bị biến dạng. OCTA cho phép định lượng diện tích tổn thương tân mạch, hỗ trợ theo dõi tiến triển và đáp ứng điều trị. Trong một nghiên cứu về tân mạch hắc mạc liên quan đến bệnh loạn dưỡng hoàng điểm dạng vitelliform khởi phát ở người trưởng thành (AOFVD), OCTA đạt độ nhạy 80% và độ đặc hiệu 100%. Ngoài ra, OCTA còn giúp phát hiện các trường hợp tân mạch không triệu chứng, không xuất tiết trong các bệnh lý như bệnh võng mạc liên quan đến Pseudoxanthoma Elasticum (PXE).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ nhạy OCTA trong AOFVD-CNV80%
Độ đặc hiệu OCTA trong AOFVD-CNV100%
Tỷ lệ nam giới mắc XLRS có thay đổi ngoại vi50%
Tỷ lệ lưu hành IRDs~1:4000
Bình luận: Thông tin theo Pereira & Marques (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. OCTA là công cụ mạnh mẽ nhưng cần lưu ý các hạn chế như nhiễu ảnh (artifact) do chuyển động hoặc do các tổn thương che khuất (như vật liệu vitelliform trong bệnh Best) có thể gây âm tính giả. Việc kết hợp OCTA với OCT cấu trúc là bắt buộc để đánh giá toàn diện các lớp võng mạc.
  • Sử dụng OCTA để đánh giá mật độ mao mạch và phát hiện tân mạch hắc mạc mà không cần tiêm thuốc cản quang.
  • Kết hợp OCT cấu trúc và OCTA để phân biệt các lớp võng mạc bị tách trong bệnh XLRS.
  • Theo dõi định kỳ bằng OCTA ở bệnh nhân bệnh Best để phát hiện sớm tân mạch hắc mạc ngay cả khi không có triệu chứng xuất tiết.
  • Sử dụng OCTA để định lượng diện tích tổn thương tân mạch nhằm theo dõi đáp ứng điều trị trong các bệnh loạn dưỡng hoàng điểm.

Tài liệu tham khảo:

Pereira PN, Marques JP, 2022, Macular Dystrophies, OCTA in Ophthalmology, 171-174.

Xem thêm