Vai trò của OCTA trong chẩn đoán và theo dõi loạn dưỡng hoàng điểm dạng vitelliform

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Loạn dưỡng hoàng điểm dạng vitelliform (Vitelliform Macular Dystrophies - VMD) là một nhóm bệnh lý di truyền phức tạp, đặc trưng bởi sự lắng đọng vật liệu vitelliform giữa lớp thần kinh võng mạc và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Theo tài liệu tổng quan năm 2022, việc chẩn đoán chính xác các thể bệnh này thường gặp khó khăn do tính không đồng nhất về kiểu gen và kiểu hình, đòi hỏi sự kết hợp giữa tiền sử gia đình và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh đa phương thức (multimodal imaging).

Đặc điểm lâm sàng của loạn dưỡng hoàng điểm dạng vitelliform

VMD bao gồm nhiều thể bệnh khác nhau, trong đó phổ biến nhất là bệnh Best (Best vitelliform macular dystrophy) liên quan đến gen BEST1, thường di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. Các thể loạn dưỡng dạng hình thái (Pattern Dystrophies) cũng là một nhóm quan trọng, thường khởi phát muộn hơn và được phân loại thành 5 nhóm chính: loạn dưỡng dạng vitelliform hoàng điểm khởi phát ở người trưởng thành (AOFVD), loạn dưỡng dạng cánh bướm (Butterfly-shaped Pigment Dystrophy), loạn dưỡng dạng lưới (Reticular Dystrophy), loạn dưỡng dạng đa ổ mô phỏng bệnh Stargardt và dạng Fundus Pulverulentus. Việc chuyển đổi giữa các kiểu hình trong quá trình theo dõi là hoàn toàn có thể xảy ra, gây thách thức cho việc chẩn đoán xác định.

Chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA) trong chẩn đoán VMD

Chụp mạch cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography Angiography - OCTA) đã trở thành công cụ thiết yếu trong chẩn đoán và theo dõi không xâm lấn các biến chứng như tân mạch hắc mạc (CNV). So với chụp mạch huỳnh quang (FA) truyền thống, OCTA có ưu điểm vượt trội trong việc tránh hiện tượng che lấp do vật liệu vitelliform hoặc dịch dưới võng mạc. Các nghiên cứu cho thấy OCTA giúp xác định mạng lưới tân mạch với độ chi tiết cao, đồng thời cho phép đánh giá sự thay đổi hình thái tân mạch sau điều trị một cách lặp lại. Ngoài ra, OCTA còn phát hiện tình trạng giảm mật độ mao mạch ở cả đám rối mao mạch nông, sâu và lớp mao mạch hắc mạc ở bệnh nhân mắc bệnh Best so với nhóm chứng khỏe mạnh.

OCTA trong phát hiện tân mạch hắc mạc (CNV) thứ phát

CNV từng được coi là biến chứng hiếm gặp và là dấu hiệu của giai đoạn cuối trong bệnh Best, tuy nhiên OCTA đã chứng minh CNV có thể xuất hiện ở giai đoạn sớm hơn. Một nghiên cứu của Parodi et al. (2020) đã đề xuất hai phân nhóm CNV trong bệnh Best: CNV xuất tiết (thường gặp ở giai đoạn sớm) và CNV không xuất tiết (thường gặp ở giai đoạn tiến triển). Tỷ lệ phát hiện CNV qua OCTA lên tới 39%, cao hơn đáng kể so với các nghiên cứu trước đây sử dụng hình ảnh truyền thống (2-9%). Đặc biệt, 96% các mắt ở giai đoạn vitelliruptive và teo/sẹo được xác định có CNV không xuất tiết, vốn rất khó phát hiện trên FA/ICGA do hiện tượng ngấm thuốc của tổn thương vitelliform.

OCTA trong theo dõi điều trị anti-VEGF

Trong điều trị tân mạch, OCTA cung cấp thông tin về sự tái cấu trúc mạch máu. Các mạch máu nhỏ, mảnh (arborizing vessels) thường thoái triển sau khi điều trị anti-VEGF, trong khi các thân mạch trung tâm lớn hơn có thể tồn tại dai dẳng. OCTA cho phép theo dõi chu kỳ thoái triển và tái tăng sinh của tân mạch, giúp cá thể hóa phác đồ điều trị. Tuy nhiên, đối với CNV không xuất tiết ở giai đoạn teo/sẹo, việc điều trị anti-VEGF có thể không cần thiết và thậm chí gây hại do nguy cơ thúc đẩy quá trình teo võng mạc nhanh hơn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ phát hiện CNV qua OCTAlên tới 39%
Tỷ lệ phát hiện CNV qua hình ảnh truyền thống2-9%
Tỷ lệ CNV không xuất tiết ở giai đoạn vitelliruptive và teo/sẹo96%
Bình luận: Thông tin theo [Livro GER, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng OCTA trong VMD là một bước tiến lớn, tuy nhiên cần lưu ý các hạn chế về tạo ảnh giả (artifact) do phân đoạn (segmentation) hoặc bóng chiếu (projection) từ các mạch máu võng mạc phía trên, có thể dẫn đến chẩn đoán nhầm tân mạch. Các bác sĩ lâm sàng cần thận trọng khi diễn giải hình ảnh OCTA ở những bệnh nhân có cấu trúc hoàng điểm bị xáo trộn nặng.
  • Sử dụng OCTA như công cụ đầu tay để phát hiện CNV trong VMD thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào FA/ICGA.
  • Phân biệt rõ giữa CNV xuất tiết (cần điều trị anti-VEGF) và CNV không xuất tiết (thường không cần điều trị) dựa trên hình ảnh OCTA.
  • Thận trọng với các tạo ảnh giả (artifact) khi phân tích OCTA ở bệnh nhân có cấu trúc võng mạc bị biến dạng.
  • Theo dõi định kỳ bằng OCTA để đánh giá sự thay đổi hình thái tân mạch và đáp ứng với điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Cláudia Farinha, 2022, 16. Vitelliform Dystrophies, Livro GER 2022 v2, trang 175-178.

Xem thêm