Ý nghĩa của đánh giá hoàng điểm trong các giai đoạn Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
4.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026 (IC388), các chuyên gia đã thảo luận về tầm quan trọng của việc đánh giá hoàng điểm trong thực hành lâm sàng Glaucoma thường quy. Mặc dù đánh giá truyền thống tập trung vào áp lực nội nhãn (IOP) và đĩa thị, bằng chứng hiện nay cho thấy hoàng điểm đóng vai trò then chốt trong các giai đoạn sớm của bệnh, vì Glaucoma không còn được coi là bệnh lý chỉ ảnh hưởng đến thị trường ngoại vi.

Tại sao cần đánh giá hoàng điểm?

Hoàng điểm (macula) được định nghĩa là vùng trong phạm vi cộng trừ 8 độ từ trung tâm hoàng điểm, nơi có mật độ tế bào hạch võng mạc (RGC) cao nhất. Các quan niệm sai lầm trước đây cho rằng Glaucoma giai đoạn sớm chỉ ảnh hưởng đến thị trường ngoại vi do 24-2 perimeter thường bỏ sót các tổn thương trung tâm. Tuy nhiên, khi sử dụng 10-2 visual field, các tổn thương này được phát hiện sớm hơn. Ngoài ra, hoàng điểm chứa 30-40% RGC, giúp việc phát hiện tổn thương giai đoạn sớm trở nên khả thi và có độ lặp lại cao hơn so với đánh giá đĩa thị, vốn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố giải phẫu như kích thước và độ nghiêng của đĩa thị.

Lợi ích lâm sàng và các điều kiện đặc biệt

Đánh giá hoàng điểm mang lại lợi ích trong việc phát hiện Glaucoma sớm, theo dõi Glaucoma tiến triển và chẩn đoán trên mắt cận thị (myopic eyes). Ở mắt cận thị, việc đánh giá RNFL (Retinal Nerve Fiber Layer) thường gặp khó khăn do các yếu tố giải phẫu như đĩa thị nghiêng, teo quanh gai, RNFL bị tách hoặc đỉnh RNFL bị lệch. Trong Glaucoma tiến triển, RNFL thường đạt ngưỡng sàn (floor effect), trong khi OCT hoàng điểm vẫn có giá trị theo dõi tốt hơn. Các nghiên cứu cho thấy phân tích tế bào hạch hoàng điểm có khả năng phát hiện Glaucoma sớm với độ nhạy từ 80% đến 90%.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ RGC tại hoàng điểm30-40% tổng số RGC
Diện tích hoàng điểm<2% diện tích võng mạc
Tỷ lệ tế bào hạch trên tế bào nón (vùng cận trung tâm)2.5:1
Tỷ lệ tế bào hạch trên tế bào nón (vùng ngoại vi)25-30:1
Độ nhạy phát hiện Glaucoma sớm qua phân tích tế bào hạch80-90%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng 10-2 visual field thay vì chỉ dựa vào 24-2 để tránh bỏ sót tổn thương trung tâm. Cần lưu ý rằng OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography) là công cụ hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn các phương pháp đánh giá truyền thống.

Vai trò của OCT Angiography (OCTA)

OCTA cho phép hình ảnh hóa không xâm lấn vi mạch võng mạc. Trong Glaucoma, các nghiên cứu ghi nhận sự giảm mật độ mạch máu (vessel density) tại vùng hoàng điểm và giảm tưới máu ở đám rối nông (superficial plexus). Sự giãn rộng hoặc bất thường của vùng vô mạch hoàng điểm (FAZ - Foveal Avascular Zone) có tương quan mạnh với các khiếm khuyết thị trường trung tâm và sự mỏng đi của lớp tế bào hạch (GCC - Ganglion Cell Complex). Một nghiên cứu chỉ ra rằng 1% giảm mật độ mạch máu hoàng điểm liên quan đến tốc độ mất RNFL nhanh hơn 0.9 mm mỗi năm.

Mối tương quan cấu trúc - chức năng

Mối tương quan giữa cấu trúc và chức năng trong Glaucoma không phải là đường thẳng mà được mô tả tốt nhất bằng mô hình đường cong curvilinear (hockey stick model). Ở giai đoạn sớm, tổn thương cấu trúc thường đi trước tổn thương chức năng. Ở giai đoạn tiến triển, cấu trúc đạt ngưỡng sàn, khiến việc theo dõi dựa trên OCT trở nên kém nhạy, lúc này 10-2 visual field trở nên hữu ích hơn. Sự dịch chuyển của tế bào hạch (RGC displacement) ra xa khỏi tế bào nón tại vùng trung tâm hoàng điểm giải thích cho sự không tương xứng giữa tổn thương cấu trúc và chức năng trên thị trường.

  • Ưu tiên sử dụng 10-2 visual field để phát hiện tổn thương trung tâm sớm.
  • Kết hợp đánh giá OCT hoàng điểm và OCT đĩa thị để tăng độ chính xác.
  • Sử dụng OCTA để đánh giá tưới máu vi mạch, đặc biệt là đám rối nông.
  • Cần thận trọng khi chẩn đoán dựa trên OCT ở bệnh nhân cận thị nặng.
  • Theo dõi sát các trường hợp nghi ngờ Glaucoma dù áp lực nội nhãn bình thường.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC388 Significance of Macular Evaluation in all stages of Glaucoma, aioseditorproceedings, Video ID: oDSEsz7-dRc.

Xem thêm